Çift kabuklu yumuşakça sektörünün yaşadığı sorunlar ve çözüm önerileri

Ülkemiz denizlerinde bulunan çift kabuklu stoklarından yeterince fayda sağlanması, sürdürülebilir üretim, yetiştiricilik potansiyelinin ortaya çıkarılması ve ürün satışları sonucunda ekonomik kazancın artırılması kapsamında karşılaşılan problemler ve çözüm önerileri aşağıda özetlenmeye çalışılmıştır.

Doç. Dr. Serhat Çolakoğlu
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu
Gıda İşleme Bölümü
serhat_colakoglu@comu.edu.tr

Denizel ortamın en değerli canlılarından olan biri olan çift kabuklu yumuşakçalar, birçok ülkenin gıda sektörlerine ve ekonomilerine önemli katkılar vermektedir. Bu canlıların ekonomiye kazandırılmasında, avcılıktan yetiştiriciliğe ve satışına kadar her türlü aşamanın belirli kurallar dâhilinde yapılması gerekmektedir. Ancak ülkemizde bu alanda bazı yasal boşluklar ve plansızlıklar nedeniyle sektör, sorunlarla karşılaşmakta ve maalesef çift kabuklular ekonomiye yeterince kazandırılamamaktadır.
Doğal yataklardan yapılan üretimlerde hijyenik kontrollerin bilinçli ve gerektiği gibi yapılmaması, hastalık risklerinin değerlendirilmemesi ve idari prosedürlerdeki yanlışlıklar nedeniyle sektörde çok sayıda sorun yaşanmakta ve tüketici ile bu değerli besinin buluşması engellenmektedir. Bu durumun önüne geçmek için karşılaşılan problemlerinin net olarak tespit edilmesi ve çözüm önerilerinin hayata geçirilmesi gerekmektedir.


Ülkemiz denizlerinde bulunan çift kabuklu stoklarından yeterince fayda sağlanması, sürdürülebilir üretim, yetiştiricilik potansiyelinin ortaya çıkarılması ve ürün satışları sonucunda ekonomik kazancın artırılması kapsamında karşılaşılan problemler ve çözüm önerileri aşağıda özetlenmeye çalışılmıştır.

1) Avcılık yoluyla elde edilen çift kabuklu yumuşakçalar:

Kaçak Avcılık: Çift kabuklu yumuşakçaların, mikrobiyolojik (E.Coli), biyotoksin (PSP, DSP, ASP vb.), organik (PCBs, PAH vb.) ve inorganik (Pb, Cd, Hg) bulaşanlar tarafından izlemesi yapılan ve avcılığa açık olan alanlar dışında, izlenmeyen ve üretim izni olmayan yataklardan avcılık yapılarak kontrolsüz şekilde satışının gerçekleştirilmesidir. Çift kabuklu yumuşakçalardan özellikle kara midyeler (Mytilus galloprovincialis) bu şekilde avlanmakta ve sağlıksız ürünler genellikle de midye dolma olarak ülke genelinde satışa sunulmaktadır. Özellikle kara midye stoklarının yoğun olarak bulunduğu Çanakkale-Kepez, İstanbul-Rumeli Hisarı ve İzmir’de belli noktalardan bu avcılık yapılmaktadır. Bu durum, kara midye yetiştiriciliği yapan şirketler için haksız rekabet oluşturmakta ve bu sektörün gelişmesini olumsuz yönde etkilemektedir.
Kaçak avcılığın kontrol altına alınması için; 1) Kaçak avcılığın yapıldığı bölgelerin belirlenerek bu alanlarda izleme çalışmalarının yapılması, 2) Yasal yaptırımların ağırlaştırılması, 3) Yol kontrollerinin artırılması, 4) Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından satış yerlerinde denetimlerin fatura, menşei/nakil belgesi ve analiz sonuçları yönünden kontrol edilmesi ile sağlanabilir.


Yetersiz Avcılık Alanı ve Bu Alanlarda İzleme Sıkıntıları: Ülkemizde çok çeşitli ekonomik çift kabuklu yumuşakça türü (kara midye, akivades, kum şırlanı, istiridye, tarak vb.) bulunmaktadır. Ancak, bu türlere ait yeterli üretim alanının bulunmaması satışları özellikle de ihracatı olumsuz yönde etkilemektedir. Avcılık alanlarının açılması için, Tarım ve Orman Bakanlığı’na başvuru sonrası 6 ay boyunca numune alınarak ön izleme yapılmakta, daha sonra kurum yazışmaları ile birlikte hemen hemen toplam 8 ay gibi bir süreci kapsamaktadır. Bu sürecin düşürülmesi ihracatı olumlu yönde etkileyebilir. Özellikle alanın üretime açılmadan 6 aylık izleme sürecinin 3 aya düşürülerek sıkılaştırılmış numune alınması şeklinde bir değişiklik yapılabilir. Böylece başvuru yapılan avcılık alanlarının üretime açılması biraz daha öne alınmış olacaktır.
Çift kabuklu yumuşakça üretim alanlarında deniz suyu ve ürünlerde mikrobiyolojik, biyotoksin, ağır metal vb. izlemeler Bakanlığın yürürlüğe koyduğu “Avcılık ve Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Çift Kabuklu Yumuşakça Üretim Alanlarının Belirlenmesi, Sınıflandırılması, Ürün Alımına Açılıp Kapatılması ve Numune Alımına İlişkin Uygulama Talimatı” kapsamında yapılmaktadır. Avcılık alanlarının izlenmesi sırasında tekne, dalgıç vb. gibi durumların temini için firmalardan destek talep edilmektedir. Bu desteğin ilgili firmalara Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından paylaştırılarak organize edilmesi ve oluşan maliyete bütün firmaların katılımının sağlanması olumlu bir adım olacaktır.

Stok kontrolü ve sürdürülebilir avlanma: Çift kabuklu yumuşakçalara ait doğal yatakların belirlenerek bu yataklarda stok tespit çalışmalarının yapılması, daha sonra avcılığa açılması ile ilgili çalışmaların başlatılması sürdürülebilir üretim için önemlidir. Denizlerimizde var olan birçok doğal yatağın stok miktarı araştırılmamış ve/veya çeşitli sebeplerden dolayı üretime kapatılmış durumdadır. Ayrıca, avcılığa açık üretim alanlarında çift kabuklu yumuşakça potansiyelinin yeterince bilinmediği de bilinen bir gerçektir. Bu stoklardan verimli ve sürdürülebilir bir şekilde yararlanabilmek ve ekonomik fayda sağlamak için, öncelikle bu alanlardaki mevcut stokların durumlarının tanımlanması, incelenmesi ve içinde bulunduğu şartlara göre önlemler alınarak izlenmesi gerekmektedir. Bu nedenle bu alanlarda;

1) Balıkçılığın mevcut durumu belirlenerek, avcılığı yapan balıkçıların av materyali (alet-ekipman), teknelerin yapı ve donanım özelliklerinin tespiti,
2) Avcılık alanlarında, türe has bolluk miktarları ve dağılımları ile büyüme parametreleri belirlenerek stokların durumunun ortaya konulması,
3) Türe has ilk cinsi olgunluk boyu ve yaşı ile üreme zamanlarının tespiti yapılarak sezonsal yasakların kontrolünün yapılması,
4) Stok yoğunluğu ile maksimum sürdürülebilir faydanın sağlanması amacıyla kotaların oluşturulması büyük katkı sağlayacaktır.
Avrupa Birliği ülkelerine canlı çift kabuklu yumuşakça ihracatının açılması: canlı çift kabuklu yumuşakça ihracatının AB’ye tekrar açılması, sektörün gelişmesi ve ivme kazanması açısından büyük önem arz etmektedir. Devletin ve sektörün el birliği ile ihracatın açılması için üzerine düşeni yapması, toplantılar/çalıştaylar ve eğitimler ile eksikliklerin giderilmesi desteklenmelidir.

2) Yetiştiricilik yoluyla elde edilen çift kabuklu yumuşakçalar:
Aşırı avcılığın doğal stoklar üzerindeki baskısı ve hali hazırdaki üretim izni olan stokların talebi karşılayamaması nedeniyle çift kabuklu yumuşakça türleri, özellikle de kara midye yetiştiriciliği önem kazanmıştır. Çift kabuklu yumuşakça yetiştiriciliği gelişmekte olan bir sektör olup, istihdamın artmasını sağlamak için potansiyeli yüksek bir alandır.

(https://www.misya.com/galeri/)
Yetiştiricilik yolu ile üretim, kontrollü bir şekilde gerçekleştirildiğinden ticari açıdan avcılıktan daha avantajlı konumda bulunmaktadır. Yetiştiricilik çiftliklerinde midye üretimi, bir taraftan yasal düzenlemelerle oluşabilecek sıkıntıların daha kolay aşılmasını, diğer taraftan ise hasat miktarının talebe göre ayarlanmasını mümkün kılmaktadır. Bu üretim şeklinin ülkemizde yerleşmesi üreticiyi rahatlatacak ve sektöre ivme kazandıracaktır. Bunun için de atılması gereken bazı adımlar bulunmaktadır. Bunlar;
I) Çift kabuklu yumuşakça ürün ve üretim tipine göre yetiştiricilik alanlarının belirlenmesi. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı da dâhil olmak üzere, çift kabuklu yetiştiricilik alanlarının belirlenmesine dair tüm ilgili kurumlarla bütüncül çalışmaların yapılması gerekmektedir. Çift kabuklu yumuşakça yetiştiriciliği yapılacak denizel alanlar için birçok kurumdan alınacak izinlerde (gemilerin seyrü-sefer durumu, turizm, dalışa yasak saha, sit alanları vb. durumlar) yaşanan zorluklar yada problemler, yatırım yapacak şirketlere büyük engeller oluşturmaktadır. Bu nedenle, ilgili kurumlarla yapılacak bütüncül çalışmalarda çift kabuklu yetiştiriciliği yapılacak alanların belirlenerek ilan edilmesi olumlu olacaktır.
II) Midye yetiştiriciliği yapılacak alanların kiralanmasında bürokratik işlemlerin azaltılması yatırımcı için destekleyici bir unsur olacaktır.
III) Yetiştiricilik yapılacak alanda taşıma kapasitesi, stok yoğunluğu vb. kriterler dikkate alınarak üretilecek optimum miktar ile Tarım ve Orman Bakanlığı’nın verdiği kapasite miktarının uyumlu olması gerekmektedir. Eğer verilen kapasite miktarı yüksek ise, aradaki üretim farkını kaçak avcılıktan sağlayarak legal hale getirebilmektedirler.
IV) Çift kabuklu yetiştiriciliğinde özendirici politikaların (ürün destek miktarının artırılması, yetiştiricilik çiftliklerinde yapılan izlemelerin devlet tarafından yapılması vb.) izlenmesi ile sektörün gelişmesine katkıda bulunulabilir.
Yukarıda bahsedilen tüm sorunlar ele alınıp çözüm önerileri dikkate alındığı taktirde, sektörün atılım yaparak ekonomiye daha fazla katkı sağlaması ve istihdamın artırılması mümkün olacaktır.

Mart 2019  sayısının 81'nci sayfasında yayımlanmıştır.