Gıda seçimini etkileyen faktörler II*

İnsanların yaşadığı kültürler ya da toplumlar, bireylerin birbirleriyle (sosyal faktörler) sahip olduğu temasla birlikte, gıda seçimlerini etkiler. İnançları, gelenekleri ve tabular etkili faktörlerdir. Ayrıca, günlük yaşamın bir parçası olan medyanın kişileri belirli gıda tercihlerini yapmasında etkinliği tartışılmaz.

İklim, sadece bir bölgede yetiştirilen yiyecek türlerini değil yiyecek seçimlerini de etkiler. Yaz, taze meyve ve sebze, dondurma ve hafif yemekler arzusunu getirirken, kış ise çorbalar, sıcak içecekler ve sıcak tatlıların mevsimidir.


Aile gelenekleri, çoğu toplumda önemli toplumsal ve kültürel geleneklerin olduğu gibi, genellikle yiyecek etrafında döner. Örneğin; paskalya boyalı kaynamış yumurta veya yumurta şeklinde şekerleme veya çikolata ile kutlamadır.

Doç Dr. Y. Birol Saygı
Bilgi Üniversitesi
Turizm ve Otelcilik Yüksek Okulu
Gastronomi & Mutfak Sanatları Bölümü
birol.saygi@bilgi.edu.tr

1. Sosyal faktörler

İnsanların yaşadığı kültürler ya da toplumlar, bireylerin birbirleriyle (sosyal faktörler) sahip olduğu temasla birlikte, gıda seçimlerini etkiler. İnançları, gelenekleri ve tabular etkili faktörlerdir. Ayrıca, günlük yaşamın bir parçası olan medyanın kişileri belirli gıda tercihlerini yapmasında etkinliği tartışılmaz. Yiyecek seçimi yaparken yaşam tarzı, iş ve eğitim, ailenin büyüklüğü ve misafirperverliğin toplumsal grup içindeki önemi ve yeri de önemlidir (Anon, 2017b; Bleich, 2012; Higgs ve Thomas; 2016; Nurumi ve Ark.; 2016; Nestle ve Ark., 1998; Souter, 2017).

Kültür, alt kültür ve gelenekler

Kültür her toplum üyesi olarak insanoğlunun yaşam biçimini belirler. Toplumun tüketim biçimleri, ihtiyaçları, ihtiyaçların öncelik sırası ve ihtiyaçların tatmin şekilleri kültürün bir işlevidir. Kültürel değerler tüketici davranışını dolayısıyla tüketimi etkilemektedir. Kültürel değerler sosyal etkileşim yoluyla ailede, okulda ve işyerinde öğrenilir ve birey davranışını kuvvetli bir şekilde etkiler. Bir kimsenin arzu ve davranışlarının en esaslı belirleyicisi kültürdür.

Her kültür, mensuplarının daha özel olarak belirlenmesini ve sosyolizasyonunu anlatan daha küçük alt kültürlerden oluşur. Milliyetler, dinler, ırki gruplar ve coğrafi bölgeler alt kültürü oluşturur. Alt kültür dinsel, ırksal, ulusal, yöresel ve bunun gibi ortak özellikler taşıyan gruplar alt kültürleri oluşturur.

Gelenekler, bir grup veya toplum üyeleri tarafından belirli zamanlarda tekrarlanan olgulardır. Özel günler birçok geleneksel ve özel yiyecek içerir. Kutlamalar ve sosyal etkinlikler genelde yiyecekleri içerir ve yemek genellikle olayın odağıdır. Aile gelenekleri, çoğu toplumda önemli toplumsal ve kültürel geleneklerin olduğu gibi, genellikle yiyecek etrafında döner. Örneğin; paskalya boyalı kaynamış yumurta veya yumurta şeklinde şekerleme veya çikolata ile kutlamadır.

Yaşam tarzı

Aynı sosyal sınıf, alt kültür ve hatta aynı meslekten olan insanlar bile çok farklı hayat tarzlarına sahip olabilirler. Kişinin yaşam sistemi, onun faaliyet, ilgi ve fikirlerinde ifadesini bulan yaşam tarzıdır. Yaşam stili, kişinin sosyal sınıfı ve kişiliğinden daha fazla şeyleri içerebilir. Bir kişinin sosyal sınıfı bilinirse, onun olası davranışları hakkında bazı spekülasyonlar veya yorumlar yapılabilir ama bu durum o kişiyi tam olarak görme olanağı vermeyebilir.

Yaşam stili değişkenlerin ilk üçüne etkinler, ilgiler ve fikirler boyutları denilmektedir. Tüketici yaşam stilleri, uzun soru formları kullanılarak ölçülmeye çalışılır. Bu soru formlarında insanlara şu gibi ifadelerle aynı fikirde olup olmadıkları sorulur. Bir araştırmaya göre bir Amerikalı yaşam boyunca bu yaşam stillerinin çoğundan geçebilir. Yaşam stilleri de satın alma davranışlarını etkileyebilir. Birçok Amerikan firması bu araştırmaya bakarak pazarlama stratejilerini değiştirmiştir. Pazarlama yöneticisi ürün ve marka ile yaşam stilidir. Buna karşılık 1990’lı yıllarda Türkiye de giderek artan tesettür modasının yaşam stili olup olmadığı tartışılmaktadır

Genel olarak, gıda seçimini etkileyen yaşam tarzı faktörleri şunlardır;

Meslek: Tüketicinin mesleği, her şeyden önce gelirini belirler. Ayrıca çalışma süresi, yine gidip gelmek için harcadığı zaman ile boş zaman süresi ve boş zamanı değerlendirme biçimi de gıda tüketimi açısından önemlidir. Ne yemeyi seçtiğiniz, işinizin fiziksel taleplerine bağlı olabilir. Örneğin, inşaat işleri masa başı çalışanına göre çok daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar. Aktif işler, çalışanın enerjiyi artırmak için daha fazla karbonhidratlı yemeyi gerektirirken, yerleşik çalışmalar (az bedensel hareketi gerektiren bir görev) yapan kişiler aşırı yememeye dikkat etmelidir.

Eğitim: Açıkçası, akıllı seçenekler opsiyonlar hakkında daha fazla bilgiye sahip olmaktan kaynaklanmaktadır. Devlet, hükümet programları, çeşitli dergiler okumak, çeşitli televizyon programlarını izlemek ve hızlı tüketim broşürleri beslenme ile gıdalarımız hakkında daha iyi bilgi sahibi olmamıza yardımcı olur bu da seçimlerimizi belirler. Bir kişinin gıdaların besin içeriği, beslenme gereksinimleri ve besin hazırlığı hakkında daha iyi bilgi sahibi olması, akıllıca gıda seçimlerinin olasılığını arttırır.

Coğrafi konum (Ekoloji) : Bir ülkenin temel gıda maddeleri coğrafyaya ve iklim koşullarına göre yetiştirilebilmesine bağlıdır. İklim tropikal ise, şeker kamışı, ananas, muz ve Hindistan cevizi gibi gıdalar; Akdeniz ise bitkisel; kırsal kara içi yüksek soğuk bölgeler et ağırlıklı olacak, bu gıdalar daha ucuz, daha bol olduğundan çoğunlukla çeşitli mutfak usullerinde kullanılacaktır. İklim, sadece bir bölgede yetiştirilen yiyecek türlerini değil yiyecek seçimlerini de etkiler. Yaz, taze meyve ve sebze, dondurma ve hafif yemekler arzusunu getirirken, kış ise çorbalar, sıcak içecekler ve sıcak tatlıların mevsimidir.

Sosyal etkileşim: Küreselleşmenin sonucu herkes her yere gidiyor, internet uzak yerlerden alışveriş yapmamıza izin veriyor ve ülkeler arasındaki ticaret anlaşmalar dünyanın bir bölümündeki büyük olayların dünyanın geri kalanında hissedilebileceği anlamına gelmektedir. Seyahat ederken, hoşlandığımız ve eve dönerken aramaya başlayacağımız geniş bir yelpazede yemek yiyoruz. Kişisel ve yakın arkadaşların ilgileri yiyecek tercihlerini etkilemektedir.

Aile, hane halkı yapıları ve rolleri: Alıcılar üzerinde aile üyelerinin etkisi çok güçlüdür. Aile en önemli tüketici alım örgütüdür. Pazarlama yöneticileri karı koca ve çocukların çeşitli mal ve hizmetlerin alımındaki etki ve rolleri ile yakından ilgilidir. Bu roller fikir vericiler, etkileyiciler, karar vericiler, fiilen satın alımı yapanlar ve kullanıcılar olarak beş gruba ayrılabilir. Bazen bu rollerin tümü veya birkaçı bir kişiyle birleşebilir. Aile üyelerine toplumun kültürel değerlerini ileten bir alt kültür olan hizmet etmektedir. Çocuk sosyal ve kültürel değerlerini, tüketim alışkanlıklarını aileden kazanır ve yaşamı boyunca onların izlerini taşır. Bu nedenle tüketim alışkanlıklarını ailenin yaşam eğrisi ile açıklamak mümkündür.

Aile birliğinin yapısı, bir yemekte tüketilen gıdanın çeşidini, kalitesini ve miktarını belirler. Örneğin, çok hassas tat tomurcuklarına sahip küçük çocuklar, daha az baharatlı gıdaları tercih ederken, yaşlılar hafif bir lezzet hissi gösterebilir ve daha çok aromalı (özellikle tuzlu ve tatlı) gıdalar isterler. Bir hane halkı içinde kişisel beğenilen veya hoşlanmayan kişiler, çoğunlukla yiyecek seçiminde en önemli faktördür. Ailenin farklı diyet gereksinimlerini karşılamak için gıdanın cazip ve keyifli bir şekilde hazırlanmasına daha fazla dikkat edilmesi gerekmektedir.

Roller ve statüler: Kişilerin katıldıkları aile kulüp, dernek vb grupların her birindeki konumu rol ve statü açısından ele  alınabilir. Örneğin bir bayan ebeveynleri açısından onların kızı rolünde çalıştığı yerde ürün menajeri rolündedir. Bu rollerin her biri satın alma davranışlarını etkiler. Her rolün toplumda belirli bir statüsü vardır. Ürünler sosyal sınıflara, coğrafi duruma ve hatta zamana göre statü sembolü olarak görev yapabilirler. Bir kimsenin şahsi özellikleri de onun satın alma kararını etkiler. Bu özellikler arasında yaşı ve hayat dönüşümündeki safhası, mesleği, ekonomik durumu, hayat tarzı ve şahsiyeti ve kendisi hakkında kendisinin ne düşündüğü vardır.  

Sosyal sınıf ve sosyal etkileşim: Tüketicinin algılarını ve satın alma davranışlarını etkileyen sosyokültürel etkenlerden biri de tüketicilerin içinde yer aldığı sosyal sınıftır. Sosyal sınıf kavramı gerçekleri karmaşık bir kavramdır. Türlü açılardan toplumun sınıflandırılması yapılır ve sınıflara birbirinden değişik roller ve ödüller öngörülür. Roller ve ödüller arasındaki değişiklikler belirlenir. Örneğin yöneten ve yöneticilerle ölçütüne, gelir ölçütüne, yapılan işin türüne göre toplum sınıflara ayrılır. Söz konusu sınıflaşma alt, orta ve üst sınıflar biçiminde toplumun dikeyine gruplaşmasıdır. Gerçekte bu sınıflar arasında kesin bir sınır yoktur. Ayrıca sınıfları oluşturan kişiler ya sınıf içerisinde yerlerini değiştiremezler ya da alt sınıftakiler üst sınıfa geçme çabası gösterirler.

Yemek uzun zamandır dostluk ve misafirperverlik sembolü olmuştur. Misafirleriniz evinize geldiklerinde yaptığınız ilk şeylerden biri onlara yemek ve içmek için bir şeyler sunmaktır. Yemekler, utangaç bir kişinin bile yemek hazırlayarak veya sunarak kendilerini meşgul ederek grubun bir parçası olabileceği rahat bir ortam oluşturmasına yardımcı olur.

Referans grupları: Referans grupları, değerlerin, tutum ve davranışların oluşmasında kıyaslama noktası olarak hizmet gören kişi ya da gruplardır. Referans kavramı grup boyutu ve üyeliği ile sınırlı değildir ve bir grupla özdeşleşme koşulu içermez. Başka bir anlatımla grup ünlü iş adamları, pop müzik yıldızları veya spor kahramanları gibi sembolik olabilir. Özellikle tutum ve davranışlar için kullanılan referans grupları kıyaslamalı referans grupları olarak adlandırılır. Bu gruplar yaşam biçimleri ev düzenleri, mobilya ve otomobil seçimleri hayranlık uyandıran ve taklide değer görülen komşular olabilir.

Medya: Yaptığımız besin seçimlerinde medya büyük bir rol oynamaktadır. Gıdaların reklamı her yerde, her gün binlerce reklam metnine, dergilerden, billboardlardan, radyo, sinema, internet ve televizyondan gelen sesler içinde yaşıyoruz. Medyayla reklamı yapılan gıdaların çoğu, işlenmemiş veya daha az rafine edilmiş alternatiflerinden beslenme değerleri açısından daha düşüktür. Bununla birlikte, bu ürünler sağlıklı ve mutlu bir yaşam tarzının temelini oluşturmuş gibi sunulmaktadır.

Arkadaş çevresi ve akran gruplar: Kişinin satın alma davranışlarını ve satın alma sürecindeki en büyük etkenlerden birisi de arkadaş çevresidir. Arkadaş çevresi bilgi arayışında mal ve hizmetin seçiminde tutumların farklılaştırılmasında önemli bir etken olmaktadır.

Bir bireyin akranları, aynı sosyal statüdeki kabaca aynı yaş grubundaki insanlardır. Akran grubunun etkisi, ergenlik çağında en güçlüdür. Kabullenmeye duyulan ihtiyaç gençleri, ebeveynlerinin ne yemeleri gerektiğini ve neyin besleyici olarak iyi olduğunu düşünenlerin yerine arkadaşlarının yemek yerken nelere önem verdiğine yönlendirir. Bir akran grubunda yeni şeyler denemek daha güvenli ve yiyecek paylaşımı insanları tanımak ve arkadaşlıklarını geliştirmek için iyi bir yoldur.

Evde misafirperverlik: Ev ortamında eğlenen aile daha gayri resmi durumdadır. Tüketicilerin yaşamlarının yoğunluğu çerçevesinde hazır tüketime yönelik günlük yaşamda evde başkalarına yemek pişirmek önemli bir sosyal aktivitedir. Çalışan ebeveynlerin akşam yemeği partisi için alışveriş yapmaları ve yemek yapmaları için zamanları yoktur; paket servisi olan yemekleri kullanmak veya başkaları tarafından masa hazırlamanın yapıldığı bir restorana gitmek daha kolaydır.

2. Ekonomik faktörler

Ekonomik koşullar: Global tüketici pazarlar demografik boyutlarında incelendiği gibi, kişinin ekonomik durumu, ürünü ve marka seçimini etkileyen başlıca faktörlerdendir. Ekonomik durum, harcanabilir gelirin düzeyine, istikrarına, ele geçiş zamanına, tasarruflarına ve likiditeye, aktif değerlerine, kredisine ve harcama ile tasarruf arasındaki tercihlerine bağlıdır. Özellikle gelire karşı duyarlı olan gıdaların üretici ve satıcıları bu göstergeleri yakından izlerler. Örneğin, durgunluk söz konusu ise, gıdaları yeniden tanımlayıp, konumlar, fiyatlar, üretim ve stokları azaltırlar.

Tüketici pazarını etkileyen ekonomik etkenler iki yönden incelenirler. Önce tüm nüfusun satın alma gücünü saptamak için, ülke ekonomisine ve ekonomideki eğilimlere ilişkin veriler ele geçirilir, sonra da kişilerle ve ailelerle ilişkin veriler incelenir.

Genel ekonomik durum ve ekonomideki değişmeler, tüketicilerin satın alma ve tüketim eğilimini etkiler. Arz ve talebin dengesizliği enflasyon, faiz oranları tüketici kararlarını etkileyen ekonomik etkenlerdir. Bu etkenlerdeki dalgalanmalar tanınmalı, nedenleri saptanmalı ve devletin ilgili ekonomik politikası ve para politikası gözden geçirilmelidir.

Gıdanın maliyeti: Maliyet, yiyecek seçerken en önemli faktörlerden biridir. Özellikle dar gelirli aileler, öğrenciler ve yaşlılar için önemlidir. Bu grupların toplam geliri içinde gıda harcamalarının oranı önemlidir. Gıdaların maliyetleri çeşitli faktörlerle değişmektedir.
Bir seferde satın alınabilecek miktar (depolama alanı varsa, büyük miktarlar ile daha ekonomik bir satın alım yapılabilir),
Gıdanın mevsimlik mi, yerel üretim mi olduğu,
Gıdaların ne kadar işleme tabi tutulduğu (marine edilmiş et ürünleri veya hazır salatalar, birçok durumda az işlenmiş gıdalar, örneğin, taze sıkılmış meyve suları ve meyve salataları normal ürüne göre daha pahalı satılmaktadır),
Satın alma yeri dikkatle seçilirse, bir pazarda veya yol kenarından alımda tasarruf edebilir, ancak genellikle geri ödeme garantisi yoktur,
Mağaza özel ürünleri ve genel markaların satın alınması (büyük süpermarketlerin kendi etiketleri ile ürettikleri)

Mevcut kaynaklar: Zaman, pişirme becerilerini kullanmadıkça yitirilen ve yemek için gerekli malzemelerin alımı ile hazırlanması için sınırlı bir kaynaktır. Kaynaklar birbirinin yerine kullanılabilir. Paranız varsa, ev dışında yemek yemeyi seçebilirsiniz, ancak ekonomik olarak gücünüz sınırlı ise bir yemek yapmak için becerilerinizi, bilginizi ve yiyecek bileşenlerini kullanabilirsiniz. Zaman ve para, mevsiminde, satışta olan veya hemen kullanılabilir olanlardan daha büyük miktarlarda gıdaları dondurarak ve güvenle depolayarak akıllıca kullanılabilir. Mikrodalga gıdaları çabucak eritebilir ve geleneksel bir fırından daha ucuzdur.

Pazar yeri: Pazar, tüketicilerin yiyecek satın aldığı yeri ifade eder. Köşe dükkânı, süper marketler, alışveriş merkezleri satış yerleridir. Genellikle, satış yeri ne kadar küçükse, gıda maddeleri o kadar pahalı olur. Küçük mağazalar gıda ürünlerini daha büyük mağazalardan veya toptancılardan satın alır ve satış fiyatını masraflarını karşılamak için arttırırlar..

Meslek ve finans gücü: Bir kişinin yaptığı iş seçimi yemek seçimini etkiler. İşin fiziksel talepleri ve sosyal beklentileri besin seçeneklerine yansır. İstihdamdan sağlanan gelir de seçilen gıdaların kalitesini ve miktarını belirler. Herkes için, ekonomik faktörler gıda satın alırken en önemli husustur.      

Kaynakça

Anon, 2012: Factors affecting food choice, www.meatandeducation.com , 12 s.

Anon, 2017a: Factors Affecting Food Selection,
http://factorsaffectingfoodselection.weebly.com/index.html

Anon, 2017b: Factors Affecting Food Choices Culture Social Emotions Agriculture, Technology, Economics, Politics, 24 s.
https://mrssgordon.wikispaces.com/file/view/Factors+Affecting+Food+Choices.pdf

Anon, 2017: Influences on Food Choices and Food Patterns, MHR Unit 1, 22 s.
https://www.mheducation.ca/web_resources/sch/mhr_ffl_sample_ch01.pdf

Annunziata, A. ve Vecchio, R. 2012: Factors affecting use and understanding of nutrition information on food labels: evidences from consumers, Agriculture Ecoomics Review, Vol 13, No 2, s. 103-116.

Bleich, S. 2012: Impact of environmental factors on individual food choices, World Health Summit October 21, 19 s.

Higgs S. ve Thomas, J. 2016: Social influences on eating, Current Opinion in Behavioral Sciences, Volume 9, June 2016, Pages 1-6

Hunter, C. 2010: Nutrition Matters: Trends Affecting Food Choices, Nutrition File for Health Educators, 9s.
Lau, D., Krondl, M. ve Coleman, P. 1984: Psychological Factors Affecting Food Selection, J. R. Galler (ed.), Nutrition and Behavior © Plenum Press, New York,

Kaya, I.H. 2016: Motivation Factors of Consumers’ Food Choice, Food and Nutrition Sciences, 2016, 7, 149-154.

Murimi, M. Chrisman, M., McCollum, H.R. ve Mcdonald, O., 2016: A Qualitative Study on Factors that Influence Students’ Food Choices, J Nutri Health January 2016 Vol.:2, Issue:1

Nestle, M., Wing, R., Birch, L., DiSogra, L., Drewnowski, A., Middleton, S., Sigman-Grant, S., Jeffery Sobal, W, Winston, M., 1998: Behavioral and Social Influences on Food Choice, Nutrition Reviews, Vol. 56, No. 5, s. 50-74.

Ree1, V., Riediger, N. ve  Moghadasian, M.H. 2008: Factors affecting food selection in Canadian population, European Journal of Clinical Nutrition  62, 1255–1262; published online 1 August 2007

Razali1, M.A., Zainol, N., Rezo, K.H., Tazijan, F.N., Ahmad, M.A. Ab. Rahim, S. ve Nordin, N, 2014: Psychological Factors Affecting Universities’ Students Food Choice, ETAR-2014, Vol. 1, 384-390.

Roininen, K. 2001: Evaluation of Food Choice Behavior: Development and Validation of Health and Taste Attitude Scales, University of Helsinki Department of Food Technology, To be presented, with the permission of the Faculty of Agriculture and Forestry of the University of Helsinki, for public criticism in lecture hall B2, Viikki on May 11th, 55 s. .

Shepherd, R. 2017: Influences on Food Choice and Dietary Behaviour, University of Surrey, UK, 68 s.

Souter, S. ve Keller, C.S. 2002: Food Choice in the Rural Dwelling Older Adult, www.snrs.org Issue 5, Vol. 3 November, 19 s.

Thiruselvakumar D., Sinuvasan K., Sibi Chakravarthy R. ve Venkatesh E. 2014: Factors affecting food choice and attitude of choosing food items among adolescents in South India. International Journal of Scientific and Research Publications, Volume 4, Issue 4, 3s.

Vesela, J. ve Grebenova, S. 2010: The Influence of Psychological and Social Aspects on the Eating Habits of Primary School Children, School and Health 21, 2010, Health Education: Contexts and Inspiration, S. 271-284.
 
Zielinska, E. B. 2006: Role of Psychological Factors in Food Choice – A Review, Polish Journal of Food and Nutrition Sciences, Vol. 15/56, No 4, pp. 379–384
 
 
 *Makalenin birinci bölümü Kasım 2017 sayımızda yayınlanmıştır.