Gıda ve Ar-Ge

Gıda alanındaki Ar-Ge merkezlerinin 12’si İstanbul, 5’i Bursa, 4’ü Kocaali’de yer almaktadır. Tarım alanındaki Ar-Ge merkezi ise 16 adettir.

Dünyanın tek bir pazar haline geldiği günümüzde, Ar-Ge faaliyetlerinin önemi endüstriyel her sektörde olduğu gibi gıda sektörü açısından da önem arz etmektedir. Sanayi ve iş çevrelerinde Ar-Ge bilinci,  eskisi ile kıyaslanmayacak ölçüde açık ve somuttur.  Bu bilinç, devlet idaresi bünyesinde de son zamanlarda oldukça önemli katkılara sahne olmuştur.

2017 yılı sonu itibariyle özel sektörce 770 araştırma merkezi kurulmuştur. En fazla araştırma merkezi 109 adet ile makine ve teçhizat alanındadır. Gıda alanında kurulan Ar-Ge merkezi ise 33 adet olup kurulan araştırma merkezleri arasında 8. sırada yer almaktadır. Gıda alanındaki Ar-Ge merkezlerinin 12’si İstanbul, 5’i Bursa, 4’ü Kocaali’de yer almaktadır. Tarım alanındaki Ar-Ge merkezi ise 16 adettir.

Dr. İsmail Mert

Ziraat Yüksek Mühendisi

Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan hemen sonra kalkınma hamlesine girişilmiş ve sektörlerin dünya ile rekabet edebilir olmasına önem verilmiştir. Türkiye devleti Cumhuriyet ilan edilmeden hemen önce ülkenin kalkınması için İzmir İktisat Kongresini toplamış ve bu kongrede alınan kararların ışığında Cumhuriyet'in kuruluşunun 10. yılında (1933) modern bilimsel anlayış ve yöntemleri yerleştirmek amacıyla Ankara’da, bünyesinde Ziraat, Ziraat Sanatları ve Veteriner fakülteleri olan Yüksek Ziraat Enstitüsü'nü kurmuştur.

Ulusal kalkınma hedefleri doğrultusunda dünya teknolojisinin yakalanması amacıyla 25.02.1961 tarihinde Bursa’da bugün adı Gıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü olan "KONSERVECİLİK ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ” kurulmuştur. TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezinin (MAM) bünyesinde ise 1971 yılında bugün adı Gıda Enstitüsü olan birim oluşturulmuştur.
Dünyanın tek bir pazar haline geldiği günümüzde, Ar-Ge faaliyetlerinin önemi endüstriyel her sektörde olduğu gibi gıda sektörü açısından da önem arz etmektedir. Sanayi ve iş çevrelerinde Ar-Ge bilinci,  eskisi ile kıyaslanmayacak ölçüde açık ve somuttur.  Bu bilinç, devlet idaresi bünyesinde de son zamanlarda oldukça önemli katkılara sahne olmuştur. Bu çerçevede Devlet açısından bu hususun ve bu konuda yatırım yapan kişilerin desteklenmesi ayrı bir önem kazanmış ve Devletin birçok kurumu Ar-Ge destekleri için mevzuatlarında değişikliğe gitmiştir. Özel sektörde Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesi için atılan ilk adım, 29 Temmuz 2007 tarihli Resmi Gazete’ de yayınlanan 2007/12410 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile  tarım ve gıda sektörünün ihtiyaç duyduğu öncelikli konulara ilişkin bilgi ve teknolojilerin geliştirilmesi amacıyla özel sektör Ar-Ge projelerinin desteklenmeye başlanmasıdır.

Devlet, özel sektörde her alanda, Ar-Ge ve yenilik yoluyla ülke ekonomisinin uluslararası düzeyde rekabet edebilir bir yapıya kavuşturulması için Ar-Ge personeli ve nitelikli işgücü istihdamının artırılmasını desteklemek ve teşvik etmek amacıyla, 28.2.2008 tarihinde 5746 Sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanunu yayımlamıştır.
Bilim Teknoloji Yüksek Kurulu’nun 22 Haziran 2010 tarihinde gerçekleştirilen 21. toplantısında aldığı 2010/101 sayılı kararı ile gıda, öncelikli alanlar arasında belirlenmiş ve “Ulusal Gıda Ar-Ge ve Yenilik Stratejisi” kabul edilmiştir.
TÜBİTAK, Bilimsel ve Teknolojik İşbirliği Ağları ve Platformları Kurma Girişimi Projeleri kapsamında, 1 Ağustos 2011 tarihinde, gıda ve içecek sanayinin daha güçlü bir yapıya kavuşması ve uluslararası rekabet gücünün artırılması için Ar-Ge ve yenilik stratejilerinin geliştirilmesi hedeflenerek üniversite ve özel sektörün iştiraki ile Ulusal Gıda Teknoloji Platformu kurulmuştur.
Çünkü gıda ve içecek sektörünün karşı karşıya olduğu sorunların çözümü, geliştirilecek yeni prosesler, ürünler ve enstrümanlar yardımıyla rekabetçiliğin geliştirilmesidir. Etkin Ar-Ge teşvikleri ile sanayisini destekleyen ülkeler, dünya rekabet sıralamasında en üst seviyelerde yer almaktadır.
20’inci yüzyılın ikinci yarısında Ar-Ge’nin önemi ve bu konuda yapılacak harcama ve çabaların geleceğe dair inanılmaz olumlu  sonuçları net bir şekilde ortaya çıkmıştır. Ar-Ge’ye dayalı olarak büyüyen firmaların gelecek döneme ilişkin yatırımlarındaki artış ve verimlilik, bu hususun en büyük kanıtını teşkil etmektedir. Gelişmiş üretim teknikleri ile üretim yapmak, yeni ürün üretmek firmalarımızın uluslararası rekabette başarılı olmaları için en önemli araçtır.

GSYİH içindeki Ar-Ge harcamasının payı, 2002 yılında % 0,5 iken ilk defa 2014 yılında % 1’i aşmış ve 2023 yılında % 3 olması hedeflenmiştir. Özel sektörün toplam Ar-Ge harcamasındaki payı ise 2002 yılında % 15 iken, 2014 yılında % 49,8 olmuş ve 2023 yılında % 66,9 olması hedeflenmiştir.
Türkiye İstatistik Kurumu Ar-Ge Faaliyetleri Araştırması sonuçlarına göre; 2005 yılında 29,4 milyon TL olan Gıda ve İçecek Sanayi Ar-Ge harcamalarının, 2015 yılında 4,1 kata yakın artarak 119,7 milyon TL'ye yükseldiği görülmektedir. Sektörün Ar-Ge harcamaları ise 2015 yılında 2014 yılına göre % 8,9 oranında azalmıştır (Çizelge 1).
2015 yılındaki bu düşüş dışında Gıda ve İçecek Sanayi Ar-Ge harcamaları 2007 ve 2010 yıllarında da bir önceki yıla göre %21,7 ve %19,1 oranında düşüş göstermişti. İnceleme dönemindeki diğer tüm yıllarda ise Ar-Ge harcamaları artış gösterirken, 2006 yılında elde edilen %103,9’luk artış inceleme dönemindeki en yüksek oranlı artış olmuştur (Çizelge:1).


2015 yılında Gıda ve İçecek Sanayi Ar-Ge çalışmalarında istihdam edilenlerin 614 (%61,2)’ü araştırmacı olarak görev yaparken, 247 (%25,5)’si teknisyen ve geri kalan 143 (%14,3)’ü de diğer destek personeli olarak görev yapmaktadır (Çizelge:1).
İnceleme döneminin başlangıç yılı olan 2005 yılında ise araştırmacı olarak görev yapanların oranı % 55,9 iken, teknisyen olarak görev yapanların oranı %28, diğer destek personelinin oranı da %16,1 seviyelerinde idi. İki dönem arasında; teknisyen ve diğer destek personeli olarak Ar-Ge faaliyetinde bulunanların payında azalma olurken, araştırmacı olarak görev yapanların payında ise artış olmuştur (Çizelge :1).
Maliye Bakanlığı, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığı, Kalkınma Bakanlığı tarafından değişik konularda Ar-Ge destekleri verilmektedir.

Ar-Ge konusunda özel sektöre kurumsal olarak en kapsamlı destekler 5746 Sayılı Kanun ile Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yapılmaktadır. Buna göre Ar-Ge yatırımlarını özendirmek, nitelikli üretim yapısına geçilmesini sağlamak, katma değeri yüksek ürünlerin üretilmesini sağlamak, Ar-Ge personelinin niteliğini ve istihdamını artırmak, Ar-Ge faaliyetlerini ticarileştirmek; teknoloji şirketlerini ortaya çıkarmak ve desteklemek, üniversite-sanayi işbirliğini geliştirmek ve kurumsallaştırmak, Ar-Ge ve yenilik desteklerinin etkin koordinasyonunu sağlamak ve ekosistemi güçlendirmek için Tasarım ve Ar-Ge Merkezlerinin kurulması sağlanmaktadır.
2017 yılı sonu itibariyle özel sektörce 770 araştırma merkezi kurulmuştur. En fazla araştırma merkezi 109 adet ile makine ve teçhizat alanındadır. Gıda alanında kurulan Ar-Ge merkezi ise 33 adet olup kurulan araştırma merkezleri arasında 8. sırada yer almaktadır. Gıda alanındaki Ar-Ge merkezlerinin 12’si İstanbul, 5’i Bursa, 4’ü Kocaali’de yer almaktadır. Tarım alanındaki Ar-Ge merkezi ise 16 adettir.

Ar-Ge merkezi: İşletmenin organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurt içinde araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunan ve en az 15 tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli istihdam eden, yeterli Ar-Ge birikimi ve yeteneği olan, aynı bina veya aynı yerleşke içinde yer alan birimlerdir.

5476 Sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun Kapsamında Sağlanan Teşvik ve Destekler:

1- Ar-Ge indirimi: Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri, proje faaliyetleri kapsamında yaptıkları harcamaların %100’ünü Kurumlar Vergisi matrahından indirebilmektedir.

2- Gelir Vergisi Stopajı Teşviki: Ar-Ge merkezlerinde çalışan Ar-Ge ve destek ile tasarım merkezlerinde çalışan tasarım ve destek personelinin; bu çalışmaları karşılığında elde ettikleri ücretlerinin doktoralı olanlar veya Temel Bilimlerden (Matematik, Fizik, Kimya ve Biyoloji) birinde en az yüksek lisans derecesine sahip olanlar için %95’i yüksek lisanslı olanlar ile temel bilimler alanlarından birinde lisans derecesine sahip olanlar için %90’ı diğerleri için % 80’i gelir vergisinden müstesnadır.

3- Sigorta Primi İşveren Hissesi Desteği: Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerinde, çalışan Ar-Ge personeli ile destek personelinin; tasarım merkezlerinde çalışan tasarım ve destek personelinin, Kanun kapsamındaki faaliyetleri karşılığında elde ettikleri ücretleri üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hissesinin yarısı; Maliye Bakanlığı bütçesine konulacak ödenekten karşılanır.

4- Damga Vergisi İstisnası: Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri için bu Kanun kapsamındaki her türlü Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri ile tasarım faaliyetlerine ilişkin olarak düzenlenen kâğıtlardan damga vergisi alınmaz.

5- Gümrük Vergisi İstisnası: Kanun kapsamında yürütülen Ar-Ge, yenilik ve tasarım projeleri ile ilgili araştırmalarda kullanılmak üzere ithal edilen eşya, gümrük vergisi ve her türlü fondan, bu kapsamda düzenlenen kâğıtlar ve yapılan işlemler damga vergisi ve harçtan istisnadır.

6- Temel Bilimler Desteği: Temel bilimler alanlarında en az lisans derecesine sahip Ar-Ge personeli istihdam eden Ar-Ge merkezlerine, bu personelin her birine ödedikleri aylık ücretin o yıl için uygulanan asgari ücretin aylık brüt tutarı kadarlık kısmı, kamu personeli hariç olmak üzere iki yıl süreyle, Bakanlık bütçesine konulacak ödenekten karşılanır.
Temel bilimler alanlarında en az lisans derecesine sahip Ar-Ge personeli istihdam eden Ar-Ge merkezlerine, bu personelin her birine ödedikleri aylık ücretin o yıl için uygulanan asgari ücretin aylık brüt tutarı kadarlık kısmı, iki yıl süreyle, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bütçesine konulacak ödenekten karşılanır. Ancak bu kapsamda her bir Ar-Ge merkezine sağlanacak destek, ilgili ayda Ar-Ge merkezinde istihdam edilen toplam personel sayısının %10’unu geçemez.
Sonuç olarak, sürdürülebilir büyümenin ardındaki gerçek itici güç, Ar-Ge’ye ayrılan kaynaktır.