Kanatlı sektörü

Tavuk eti üretim değeri yumurtanın üretim değeri ile birlikte değerlendirildiğinde 2012 yılında buğdayı geçerek 3. sıraya yerleşmektedir.

Türkiye’de tarımsal ürünler içinde üretim değeri son on yıldır en çok artan ürün, tavuk etidir. Tavuk eti üretim değeri 2005 yılında zeytini geçerek 5. sıraya, 2012 yılında da üzümü geçerek 4. sıraya yerleşmiş ve 2014 yılında üretim değeri 2.420 milyon dolar olmuştur. 2016 yılında tavuk etinin üretim değeri 2.505 milyon dolar, yumurtanın üretim değeri ise 930 milyon dolar olmuştur. Tavuk eti üretim değeri yumurtanın üretim değeri ile birlikte değerlendirildiğinde 2012 yılında buğdayı geçerek 3. sıraya yerleşmektedir.

Dr. İsmail Mert

Kanatlı sektörü denilince akla tavuk, hindi, kaz, ördek, devekuşu, keklik, sülün ve bıldırcın gibi türler ve bunların ürünleri gelmektedir.
Kanatlı yetiştiriciliği, Cumhuriyetin kuruluşunda zati ihtiyaç olarak yapılırken, kanatlı sektörünü geliştirmek için 1930 yılında Tarım Bakanlığı Ankara’da Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünü kurdu. Enstitü, 1970’li yıllara kadar saf tavuk ırkları üzerinde, 1970’li yıllardan sonra ise hibrit damızlık üretimine başlamıştır.
Ticari tavuk yetiştiriciliği, 1960 yıllarında başlamış ve 1970‘li yıllarda devletin uygulamaya koyduğu Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu sayesinde yeni ve modern üretim tesisleri kurulmuştur. Geçimini kanatlı sektöründen temin eden insan sayısı yaklaşık 1,5 milyon civarındadır. Sektörün yıllık cirosu yaklaşık 5,5 milyar dolardır. Kanatlı sektörü, ülkemiz tarımı içinde en hızlı gelişen ve en güçlü sektörlerden biridir.
FAO 2016 yılı verilerine göre, Dünya’da 116 milyon ton tavuk eti, 87 milyon ton tavuk yumurtası üretilmiştir. Türkiye’de ise, 2018 yılında 2.156.671 ton piliç eti, 69.536 ton hindi eti, 134 ton bıldırcın eti ve diğerleri olmak üzere toplam 2.226.341 ton kanatlı eti ile 19.643.711 bin adet yumurta üretilmiştir. Türkiye bu üretimleri ile dünyada kanatlı etinde 8. yumurta üretiminde ise 9. sırada yer almaktadır.

Türkiye’de tarımsal ürünler içinde üretim değeri son on yıldır en çok artan ürün, tavuk etidir. Tavuk eti üretim değeri 2005 yılında zeytini geçerek 5. sıraya, 2012 yılında da üzümü geçerek 4. sıraya yerleşmiş ve 2014 yılında üretim değeri 2.420 milyon dolar olmuştur. 2016 yılında tavuk etinin üretim değeri 2.505 milyon dolar, yumurtanın üretim değeri ise 930 milyon dolar olmuştur. Tavuk eti üretim değeri yumurtanın üretim değeri ile birlikte değerlendirildiğinde 2012 yılında buğdayı geçerek 3. sıraya yerleşmektedir.

Gıda sanayi içinde kanatlı sektörü, ülke ekonomisine sağladığı katma değer ve kırsal kalkınmanın gerçekleştirilmesi açısından son derece önemli bir alt sektördür. 

Kanatlı sektöründe 2018 yılı verilerine göre; sektörde, 367 damızlık işletmesi, 7.635 ticari etlik işletmesi, 2.715 ticari yumurtacı işletmesinde toplam 19.996 adet kümes, 75 adette kuluçkahane bulunmaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı kayıtlarına göre 1.1.2019 tarihi itibariyle AB hijyen kurallarına göre modernize edilen ve onay alan 64 adet kanatlı kesimhanesi, 1.426 adet yumurta ve ürünleri tesisi bulunmaktadır.
Kanatlı sektörü, düşük kar marjları ile çalışan ve karar mekanizmalarının hızlı hareket etmesi gereken bir sektördür. Bu sebeple zamanında karar alamayan pek çok grup sektörden çıkmak durumunda kalmıştır.
2018 yılında kanatlı eti tüketimi 23 kg. yumurta tüketimi 166 adet olmuştur. Seçilmiş bazı Ülkelerin kişi başına kanatlı eti tüketimleri (Kg) ise ABD 47,5, Arjantin 36,5, Avrupa Birliği 22,7, Brezilya 39,4, Güney Afrika 30,6, Japonya 13,6, Mısır 9,4, Rusya 26,4’dır. Seçilmiş bazı ülkelerin kişi başına yumurta tüketimleri (adet) ABD 272, Arjantin 273, Brezilya 190, Japonya 331, Rusya 295, İspanya 217, İtalya 215’dir.

Türkiye, 2018 yılında 65 ülkeye kanatlı eti ihracatı yaparak, bir önceki yıla göre yüzde 11artarak 419.053.793 dolar gelir elde etmiştir. Pazarlarımızı daha çok Orta Doğu, Afrika ülkeleri ile Türk Cumhuriyetleri oluşturmaktadır. Başlıca ihraç pazarlarımız arasında Irak, Libya, Kongo, Birleşik Arap Emirlikleri, Suriye, Azerbaycan ve Angola olmakla birlikte ihracatın yüzde 61,81’i Irak’a yapılmaktadır. Bu da tek bir pazara bağımlı olduğumuzdan, geçtiğimiz yıllarda olduğu gibi Irak pazarında yaşanan herhangi bir sıkıntı ya da sorunun sektörün çok kolay yara almasına veya zarar görmesine sebep olabilmektedir. Ortadoğu’nun en büyük piliç eti ithalatçısı Suudi Arabistan’a yaptığımız ihracat devede kulak mesabesindedir. Umut Banvit’i alan Brezilya merkezli BRF GmbH’in  performansına bağlı. Türkiye kanatlı eti ihracatçısı ülkeler arasında dünya beşincisi, yumurta ihracatçısı ülkeler arasında dünya üçüncüsü konumundadır.

Türkiye’nin yumurta ihracatı 2018 yılında bir önceki yıla göre yüzde 14,4 artarak 430.279.861 dolar olmuştur. 34 ülkeye yumurta ihracatı yapılmakla birlikte, ihracatın yüzde 71’i (306.103.111 dolar) Irak’a yapılmaktadır. Bunu 41.169.716 dolarla (yüzde 9,5) Suudi Arabistan, 23.279.014 dolarla (yüzde 5,3) İran takip etmektedir.

Sektörün sorunları

Kanatlı sektöründe girdilerin yüzde 70’ini yem oluşturmaktadır. Karma yem sektörü, hammadde ihtiyacının yaklaşık yarısı ithal edilmektedir. Bitkisel üretimimiz yem sektörü ihtiyacına yetmemektedir. Bitkisel üretimimizi yeterli hale getirmek için sulama alanlarımızı süratle artırmamız gerekmektedir. Yem hammaddelerinin fiyatları dünya fiyatlarının üzerindedir. Yem hammaddesi kalitelerinde büyük farklılıklar vardır. Nakliye fiyatları, analiz ücretleri ve gümrük masrafları çok yüksektir.

Biyogüvenlik yasasından kaynaklı olarak ithalatta, sıkıntı yaşanmaktadır. Yasa da, kasıt ve ihmal unsuruna bakılmaksızın çok ağır cezalar ve AB ile uyumlu olmayan pek çok husus bulunmaktadır. Ya yasa, AB ile birebir uyumlu hale getirilmeli ya da, AB’nin kabul ettiği GDO’lu genler olduğu kabul edilmelidir.

2017 itibariyle hayvansal yan ürünlerin tür içi kullanımı yasaklanmıştır. Protein açığı olan ülkemizde bu ürünlerin kullanılmaması hem maddi hem de çevre açısından ciddi yükler getirmekte olup yasaklar gözden geçirilmelidir.

Gıda, biyogüvenlik, çevre gibi konularda mevzuat hazırlanırken özel sektörle istişare mekanizmaları yeterince işletilememektedir. Bu sebeple de mevzuatın uygulanmasında güçlük çekilmekte ve bu mevzuat sektöre ilave mali yükümlülükler getirmektedir. Mevzuatın hazırlanmasında özel sektör, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve meslek kuruluşları ile koordinasyon içinde çalışılmalı ve katılımcılık esas alınmalıdır.

Tavuk ayaklarını sattığımız Çin Halk Cumhuriyeti ile Veteriner Sağlık anlaşması olmadığı için doğrudan satış yapılamamaktadır. Aracılar ve ilave nakliye nedeniyle Türkiye’nin ekonomik kaybı 15-20 milyon doları bulmaktadır. Bu ülke ile biran önce Veteriner Sağlık Anlaşması yapılmalıdır.

Son yıllarda gıdaya ve beslenmeye dair bilgilendirme adı altında olumsuzluğu öne çıkaran ve bununla medya organlarında kendisine yüksek izlenme karşılığı yer bulan uzman (!) görüşleri, toplumun gıda ile ilgili bilgilerine kaynak teşkil etme düzeyine ulaşmıştır. Bu durum, ciddi bir bilgi kirliliğine neden olmaktadır. Bu yüzden günümüzde, özellikle de ülkemizdeki tüketiciler, medya ve sanal ortamlarda takip ettikleri haber veya programlar, gazetelerde okudukları haberlerin etkisiyle gıdalardan korkar hale gelmekte ve gıda tüketmek istememekte veya gıdalara karşı şüpheci olmakta, bilgi kirliliği üzerine oluşturulan bazı kavramlar yüzünden yedikleri ve içtikleri gıda maddelerinden endişe duymaktadır. Medyadaki yayınlarda tarım, gıda ve beslenme ile ilgili uzmanlığı ve yetkisi olmayan kişiler, tüketicileri doğru ve güvenilir gıda tüketmekten alıkoymaktadır. Bunun sonucunda hem birey, hem de o bireyle birlikte bütün toplum olumsuz bir şekilde etkilenmektedir. Yani bilgi kirliliği, insanların doğru bilgiden yararlanmalarını engellemekte ve kişileri yanlış yönlendirmektedir.
Kaynaklar
1- Anonim 2019. Beyaz et Sanayicileri ve Damızlıkçıları Birliği Derneği (BESD-BİR) kayıtları 2019
2- Anonim 2019. FAO http://fao.org Erişim 09.03.2019
3- Anonim 2019. Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi, https://ggbs.tarim.gov.tr Erişim 09.04.2019
4- Anonim 2019. Türkiye İstatistik Kurumu http://tuik.gov.tr Erişim 09.04.2019
5- Anonim 2019. Tarım ve Orman Bakanlığı https://www.tarimorman.gov.tr/ Erişim 09.04.2019