Obezite sorunu, boyutları ve önlenmesi

“Sağlıklı yaşam biçiminin sağlanması ve desteklenmesi gerekiyor. Bu bireysel bir olgu değildir. Tüm paydaşların; toplum grupları, sağlık çalışanları, okullar, işverenler, çiftçiler, gıda sanayi, satıcılar, toplu beslenme çalışanları, medya, yerel ve ulusal hükümetler ve tüketiciler, diyet ve fiziksel aktivite örüntülerinin iyileştirilmesi ve...

Prof. Dr. Gülden Pekcan Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Toplum Beslenmesi Anabilim Dalı Başkanı gpekcan@hacettepe.edu.tr Giriş Günümüzde obezite (şişmanlık) gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin önemli beslenme ve sağlık sorunlarındandır. Son 20 yıllık süreçte çocuk ve yetişkin çağı şişmanlıklarında eşzamanlı artışların görüldüğü bilinmektedir. Şişmanlık ciddi, geniş kitleleri kapsayan, küresel, topluma dayalı halk sağlığı yaklaşımlarını gerektiren önemli bir sorundur. Çocuk ve adolesanlarda şişmanlık prevelansının özellikle gelişmekte olan ülkelerde artış göstermesi yakın gelecekte bu sorunun çok büyük sosyoekonomik ve halk sağlığı yükü oluşturacağının önemli bir göstergesidir. Obezite genetik (metabolik ve hormonal), demografik (yaş, cinsiyet), çevresel (yapısal çevre, besin çevresi) ve davranışsal (beslenme örüntüsü, beslenme alışkanlığı, fiziksel aktivite azlığı) birçok etmeni içeren karmaşık bir olgudur. Günümüzde obezojenik olarak da değerlendirilen çevre, a) besin çevresi ve b) yapısal çevre olarak ele alınmaktadır. Obezite sorununun boyutlarının bilinmesi, sorunun tanımlanması ve çözüm yollarının bulunması olanağını sağlamaktadır. Obezite ve önemi Obezite; vücudun yağ kütlesinin yağsız kütleye oranının aşırı artması sonucu boy uzunluğuna göre vücut ağırlığının arzu edilen düzeyin üstüne çıkması olarak tanımlanmaktadır. Vücuttaki yağ miktarına ve dağılımına bağlı olarak hastalıkların görülme sıklığı ve ölümler değişkenlik göstermekte, yaşam kalitesi ve süresi olumsuz yönde etkilenmektedir. Obezite ile kalp damar hastalıkları, inme, hipertansiyon, kanser (meme, prostat, kolon vd.), tip II diyabet, osteoartrit, safra kesesi hastalıkları, reflü, uyku apnesi, solunum yetmezliği vb. birçok hastalığın görülme sıklığı artmaktadır. Günümüzde şehirleşme, ekonomik gelişme ve küreselleşme; yaşam biçiminde ve diyette hızlı değişimler ile beslenmede geçişler yaratmıştır. Beslenmede geçiş; enerji yoğunluğu fazla besinlerin tüketimi (posası düşük besinler, şeker içeren ve tatlandırılmış içecekler), düşük fiziksel aktivite ve sedanter yaşam ile ilintilidir. Obezite enerji alımı ile harcaması arasındaki dengenin bozulması ile sonuçlanan ve sıklıkla enerji yoğunluğu (yağ ve şeker içeriği) fazla olan besinlerin aşırı alımı ile sedanter yaşama bağlı olan bir durumdur. Enerji alımındaki artışın nedeni genelde yetişkinlerde ev dışında beslenmenin artması, yemek ve besinlerin porsiyon büyüklüğü, şekerle tatlandırılmış içeceklerin tüketiminin artması ve atıştırmalıkların aşırı tüketimi olarak gösterilmektedir. Egzersiz yapma alışkanlığının olmaması şişmanlık ile direkt ilintilidir. Egzersiz yapmama nedenlerinin başında güvenli çevrenin olmaması gelmektedir. Aileler çocuklarının sokakta oynamasını güvenli bulmamakta, bu durum ise egzersiz yapmada temel engeli oluşturmaktadır. Çocuklarda şişmanlığı etkileyen bazı diğer çevresel etmenler ise, günlük televizyon (TV) izleme, bilgisayar ve ders çalışma gibi aktiviteler için harcanan sürenin fazla oluşudur. TV izleyerek geçirilen süre ile çocukluk ve yetişkinlik çağı şişmanlığı riski arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Ayrıca, TV izlerken birçok besin reklamı gündeme gelmekte, bu da çocuklarda ayaküstü yenilen hazır besin (fastfood) ve şekerle tatlandırılmış içeceklerin tüketimini arttırmakta, taze sebze ve meyvelerin, süt ve ürünlerinin tüketimini ise azaltmaktadır. Çocuk ve yetişkinlerde uyku süresinin azlığının da şişmanlık riskini arttırdığı belirlenmiştir. Şişmanlığın saptanması Şişmanlığın saptanmasında sıklıkla kullanılan yöntem, beden kütle indeksi (BKI: Vücut ağırlığı-kg/Boy uzunluğu-m2) değerlerinin saptanmasıdır. Yetişkinlerde bu değerin 25-30 kg/m2 olması hafif şişmanlık (kiloluluk) ve ?30 kg/m2 olması şişmanlık olarak tanımlanmaktadır. Çocuk ve adolesanlarda BKI’nin ?85-<97