Özgür tavuklar

Kümes hayvanlarının, özellikle de yumurta ve et tavuklarının üretiminde standartları ülkelere göre değişebilen serbest-gezinmeli (Free-range) sistemi son yıllarda tüm ülkelerde uygulanmaya başlandı. Son günlerde Türkiye’de de sıkça söz edilen serbest gezinmeli tavuklar hakkında Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü...

Özlem EROL

Dünya Gıda-  Free range- Serbest dolaşım sistemi nedir?
Musa Sarıca: Sistemin değişik alternatifleri olmakla birlikte, en yaygın kullanılanı kapalı bir kümes alanı önünde tek veya iki yönlü olarak, kümes alanının en az 2 katı kadar bir alanın etrafının ve üzerinin kuş girişlerine de engel olacak şekilde tel örgü veya plastik örgü malzeme ile kapatılması ile oluşturulmaktadır. Tavukların kümesten bu alanlara çıkabilmeleri için istenildiğinde kapatılabilen duvarların zemine yakın kısımlarında aralıklar bulunmaktadır. Bu alan çayır veya yeşil bitkilerle de kaplanabilmektedir. Böylece hava koşullarının uygun olduğu dönemlerde açılan çıkış bölmelerinden tavukların dış ortama çıkmaları mümkün olmaktadır. Tavuklar bu sistemde özellikle güneş ışınları ile dış ortamda yeşil bitkilerle karşılaşabilmektedir. Buna ilaveten doğal davranışları olan eşinme, dış ortamdaki böcek gibi canlıları tüketebilme ve geniş alanda hareket etmek suretiyle kemiklerinin daha iyi gelişmesine imkan sağlanmaktadır. Ancak, dış ortamda oluşabilecek asit etkileri, ağır metaller, çevre kirliliğinden kaynaklı etkileşimler, diğer kanatlılardan ve kuşlardan gelebilecek hastalık etkenleri ile parazitlere karşı daha açık konuma gelmektedirler.
 

 

- Kümes hayvanları yetiştiriciliğinde son yıllarda öne çıkan sistemler nelerdir?
Sarıca: Yumurta tavuklarının geleneksel kafes sistemleri yerine kafes içerisinde tüneme, bir folluğa yumurtlama ve hatta kafes katları arasında dolaşma imkanlarının olduğu sistemlere doğru bir geçiş vardır. Ayrıca özellikle Avrupa ülkeleri olmak üzere üretimde etkin olan tüm ülkelerde tüm kafes sistemlerinde hayvan başına ayrılan taban alan 550 cm2’ye çıkarılmakta, kafeslerin yüksekliği arttırılmakta, hayvan başına yemlik uzunluğunun 10 cm veya üzerinde olması gibi standartlar getirilmektedir. Kafes sistemlerinin kaldırılması zaman zaman gündeme getirilmekle birlikte, sistemin en ekonomik, en temiz yumurta, mekanizasyon uygulamalarına en uygun üretim şekli olması nedeniyle vazgeçilmezliği devam etmektedir. Buna karşın, zenginleştirilmiş kafes sistemleri kullanılarak hayvanların tüm zamanını eğimli kafes telleri yerine, tüneme, eşinme ve yumurtlama için follukların yer aldığı kafeslerin kullanımında artışlar olmuştur. Burada hayvanların refahı ile ilgili duyarlılıklar hayvan başına maliyeti arttırmakta, ürün fiyatlarının yükselmesine neden olmaktadır. Bu nedenle standartlar ülkeler arasında oldukça farklılık göstermektedir. Bu standartlar ABD, Brezilya gibi üretimi çok yüksek ülkelerde uygulanmamaktadır.

- Bu sistemlere talep nasıl?

Sarıca: Yumurta üretiminde özellikle organik üretim, serbest-gezinmeli üretim sistemi veya köy tavukçuluğu gibi uygulamalar da olmasına karşın, toplam yumurta üretimi içerisine bunların payı yüzde 1 ile ifade edilecek düzeydedir. Gerek bu ürünlerin maliyetinin yüksekliği, gerekse birim alanda barındırılacak hayvan sayısının düşmesi ve bu tür üretimlerde istenildiği kadar kapasite oluşturulamaması nedeniyle entansif üretim sistemi olan tamamen kapalı ortamlarda çevre etkilerinden ve hastalık riskinden uzak kafes sisteminde yumurta üretimi yaygınlığını sürdürmektedir. Tavuk eti üretiminde kafes sistemi kullanılmamaktadır. Bu üretim sistemi kapalı, pencereli veya duvarları tel örgü ile kaplı kümeslerde yerde 5-10 cm kalınlıkta serilmiş altlık (talaş, sağ, saman vb) üzerinde gerçekleştirilmektedir. Hayvanlar kesim ağırlığına ulaştıklarında (40-49 gün) buradan yakalanarak kesimhanelere taşınmakta ve orada kesilerek pazara arz edilmektedir. Tavuk eti üretiminde de metrekareye konulan hayvan sayısının 16’yı geçmemesi, yemlik ve suluk alanları ve kümes kapasitesi ile ilgili standartlara dikkate edilmektedir. Bu alanda uygulanan organik tavuk etinde ise kullanılan yemlerin organik kökenli olması, üretimde kullanılacak piliçlerin 80 günde 2-2.5 kg canlı ağırlığa ulaşacak hayvanlar olması yani yavaş gelişmeleri, piliçlerin kümes dış ortamına da çıkmaları için imkanlar oluşturulması, kümes kapasitesi gibi konularda standartlara uyulması gerekmektedir. Bu konularda sertifika ve denetim kuruluşlarının şartlarının gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

- Serbest dolaşan tavuk ile kapalı kümeste üretilen tavuk eti ve yumurtası arasında fark var mıdır?
Sarıca: Kapalı kümeslerde üretilen piliçler ile serbest-gezinmeli sistemde üretilen piliçler arasında besi süresi, canlı ağırlık artışı ve bazı dış özellikler (deri ve tüy rengi, hayvanların ayak uzunlukları) gibi farklılıklar vardır. Buna bağlı olarak elde edilen etin görünümünde ve bazı bileşenlerde farklılık olabilmektedir. Kapalı kümeslerde 6-7 haftada kesim yaşına ulaşan ve bu dönemde 2-2.5 kilo canlı ağırlık kazanan piliçler üretilmektedir. Piyasaya arz edilen piliç etinin ülkemiz için yüzde 99’luk payını bunlar oluşturmaktadır. Serbest gezinmeli sistemde ise kesim yaşı 80 güne (10-12 hafta) kadar çıkmaktadır ve yine bu sürede piliçler 2-2.5 kilo canlı ağırlığa ulaşmaktadır. Sürenin uzaması ve kullanılan hayvanların farklılığı nedeniyle bu piliçler daha uzun bacaklı, etleri kısmen daha koyu, çoğunlukla derileri sarı ve yağlanma düzeyleri daha fazladır. Bu yağlanma nedeniyle de daha lezzetli oldukları kabul edilmektedir.
Yumurta üretimi açısından sistemi geleneksel kafesler ile bu gün kümes içerisinde hayvanların gene kapalı olduğu ancak kafes katlarında serbest oldukları sistem,  kapalı kümeslerde yerde yetiştirme sistemi ve en ilerisi hayvanların dış ortama da çıkabildikleri serbest gezinmeli sistem olarak değerlendirmek gerekir. Hayvanların beslenmesinde her sistemde kullanılan yemler değişmediği takdirde üretilen yumurtanın besinsel bileşiminde değişme olmayacaktır. Dış ortama çıkan tavuklar yeşil otlar, böcekler ve diğer doğal maddeleri alabilecek imkana sahip iseler yumurta sarı rengi daha koyu olabilir.  Ancak hayvanların serbest dolaşıma kadar değişen diğer sistemlere geçişi ile gagalama eğiliminin artması, buna bağlı olarak ortaya çıkan ölümler,  kirli-çatlak ve kırık yumurta oranlarının artması, yumurta toplamanın zorluğu, hayvanların kontrolünün güçleşmesi gibi bazı olumsuzluklar ortaya çıktığı için dünyada kafes sistemi halen etkinliğini sürdürmektedir.