Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Blueberry (Maviyemiş)

Üzümsü meyveler grubunda yer alan Blueberry Dünya üzerinde ekonomik olarak yüksek boylu (Vaccinium corymbosum), alçak boylu (Vaccinium angustifolium) ve tavşan gözü (Vaccinium ashei) olmak üzere üç farklı türde yetiştirilmektedir.



Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Bornova-İZMİR.
c.toker@zae.gov.tr

Üzümsü meyveler grubunda yer alan Blueberry Dünya üzerinde ekonomik olarak yüksek boylu (Vaccinium corymbosum), alçak boylu (Vaccinium angustifolium) ve tavşan gözü (Vaccinium ashei) olmak üzere üç farklı türde yetiştirilmektedir. İlk olarak Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı tarafından 1908 yılında kuzey orijinli yüksek boylu türü kültüre alınmıştır. Amerika kıtası dışında, 1950 yılında Asya ve Avrupa Kıtası, 1960 ve 1970’li yıllarda Avustralya Kıtası ve Yeni Zelanda’da kültür olarak yetiştirilmeye başlanmıştır. Anavatanı Amerika Kıtası olan Blueberry çok yıllık ve çalı formunda olup asidik (pH 4.5) ve organik maddece zengin topraklarda yetişmektedir (RETAMALES ve HANCOCK, 2012). Ülkemizde geçmişte yerel halk tarafından “yaban mersini”, “likapa”, “çay üzümü” olarak adlandırılsa da günümüzde “maviyemiş” olarak tanımlanmaktadır. Türkiye’de 2000 yılından itibaren özellikle Karadeniz Bölgesi (Artvin, Rize, Trabzon, Ordu, Giresun, Gümüşhane, Samsun, Sinop, Kastamonu, Zonguldak, Bolu, Bartın ve Düzce) ve Marmara Bölgesi (Kocaeli, Sakarya, İstanbul, Kırklareli, Bursa ve Balıkesir)’nde kültüre alınarak yetiştirilmeye başlanmıştır (ÇELİK, 2012).

2013-2014 hasat sezonu verilerine göre ortalama 420.379 ton olan Dünya üretiminin % 85.7’si Amerika, Kanada ve Meksika, % 13.4’ü Avrupa (Almanya ve Polonya), % 0.6’sı Avustralya ve % 0.3’ü Asya Kıtası’nda üretilmektedir (FAO, 2016). Blueberry, öncelik sırasına göre taze veya dondurulmuş, kuru meyve, reçel, marmelat, konserve, çay olarak tüketilmekte olup meyve suyu, süt ürünleri (blueberry meyveli süt, yoğurt ve dondurma), ilaç (meyvesi ve yaprakları) endüstrisinde kullanılmaktadır.
Şekil 1. Blueberry meyvesinin besin değeri (USDA, 2016)
Besin içeriği
Miktar/100 gr
Su
84.21 g
Enerji
57 kcal
Protein
0.74 g
Toplam lipit
0.33 g
Karbonhidrat
14.49 g
Lif
2.4 g
Şeker
9.96 g
Mineraller

- Ca (Kalsiyum)
6 mg
- Fe (Demir)
0.28 mg
- Mg (Magnezyum)
6 mg
- P (Fosfor)
12 mg
- K (Potasyum)
77 mg
- Na (Sodyum)
1 mg
- Zn (Çinko)
0.16 mg
Vitaminler

- Vitamin A
54 IU
- Vitamin A (Retinol)
3 µg
- Vitamin B1 (Tiamin)
0.037 mg
- Vitamin B2 (Riboflavin)
0.041 mg
- Vitamin B3 (Niasin)
0.418 mg
- Vitamin B6 (Piridoksin)
0.052 mg
- Vitamin B9 (Folik asit)
6 µg
- Vitamin C
9.7 mg
- Vitamin E
0.57 mg
- Vitamin K
19.3 µg
Blueberry yüksek konsantrasyonda indirgen şeker içeren asitliği düşük bir meyvedir. İçerdiği linalol, geraniol, Z-3-hekzenol ve E-2-hekzenol uçucu bileşenleri meyve aromasını oluşturmaktadır (FORNEY ve EATON, 2004). Meyve, A, B1, B2, B3, B6, B9, E, C ve K vitaminlerini, potasyum, kalsiyum, sodyum, fosfor, magnezyum, demir ve çinko minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2016).

Blueberry zengin mineral, vitamin ve fitokimyasal içeriğinden dolayı fonksiyonel gıda grubundadır. Kompleks fitokimyasal yapısına bağlı olarak antioksidan, antiinflamatuvar, antiproliferatif (hücre çoğalmasını önleyici), antiobezite, antidiyabetik ve nöroprotektif etkiye sahiptir (BARROS ve ark., 2006, BORGES ve ark., 2010, FARIA ve ark., 2010, KARLSEN ve ark., 2010).

Blueberry meyvesi antosiyaninler, flavonoidler, proantosiyonadinler, taninler, stilbenler ve fenolik asitleri içermektedir. Diğer meyve ve sebzelere göre antioksidan kapasitesi (oksijen radikal absorbans kapasitesi (ORAC) 14-45.9 mol/g) daha yüksektir (PRIOR ve ark., 1998). Alçak boylu blueberry diğer blueberry çeşitlerine göre daha yüksek konsantrasyonda antosiyanin ve toplam fenol içermektedir. Zengin fenolik asit (baskın olarak klorojenik asit = 36.3-126.1 mg/100g, hidroksisinnamik ve hidroksibenzoik asit), ester ve glikozid içeriğine sahiptir (RODRIGUEZ-MATEOS ve ark., 2012). Siyanidin, delfinidin, malvidin, feonidin ve petunidin antosiyaninleri diğer meyve ve sebzelere göre blueberry meyvesinde daha yüksek konsantrasyonda bulunmaktadır. Malvidin 3-O-galaktosidaz, delfinidin 3-O-galaktosidaz, malvidin 3-O-arabinosidaz, siyanidin 3-O-arabinosidaz ve delfinidin 3-O-arabinosidaz antosiyaninleri yoğun olarak bulunmakta olup tüm antosiyanin içeriğinin % 70’ini oluşturmaktadır (Gonzalez-Gallego ve ark., 2010, Yousef ve ark., 2013).

Yapılan klinik çalışmalar, yağ oranı düşük, zengin polifenol ve antosiyanin içeriğine sahip blueberry gibi fonksiyonel gıda tüketiminin insülin direncini ve tip 2 diyabet insidansını azalttığını göstermektedir (NORBERTO ve ark., 2013). Obezite problemi bireylerde plazmadaki inflamatuvar belirtiler (C-reaktif protein, IL-6, TNF-α ve sellüler adezyon molekülleri) yükselmekte olup bu durum adipozite ve insülin direnci parametreleri ile korelasyon göstermektedir. Yağ hücrelerindeki PPARγ (peroksizom prolifera aktive edici reseptör) reseptörü yağ hücresinin farklılaşması ve vücut yağ kitlesinin oluşmasında etken rol oynamakta ve insüline duyarlılığı düzenlemektedir. PPARγ reseptörü tip 2 diyabetin en belirgin göstergesidir. Düzenli blueberry tüketimi içeriğindeki 5 farklı antosiyanine (en çok definidin) bağlı olarak PPARγ reseptörü sayısını azaltıp yağ hücrelerinin birikimini düşürerek obez bireylerde adipoziteyi (organlardaki yağ birikimi) engellemekte ve insüline duyarlılığı düzenlemektedir (SUZUKI ve ark., 2011).

Blueberry kompleks fitokimyasal içeriğinden dolayı antikarsinojenik etki göstermektedir. Meyve kabuğunda yer alan triterpenik asitler (ursolik ve pomolik asit) lösemide DNA sentezini ve hücre çoğalmasını önlemektedir. Yapısındaki β-amyrin ve β-sitosterol ile kolon kanseri hücrelerini inhibe etmektedir. Meyvedeki quersetin flavonolü apoptotik etki göstererek göğüs, kolon, pankreas ve lösemi kanserlerinde hücrelerin çoğalımını önlemektedir. Blueberry meyvesinin tümör inhibe edici özelliği flavonoller (özellikle quarcetin), proantosiyanidinler, antosiyaninler ve triterpenik asitler (ursolik ve pomolik asit)’den kaynaklanmaktadır. Bu fitokimyasalların kanser gelişimi ile ilişkili olan proteinazların en önemli alt sınıfını oluşturan matriks metalloproteinazları, anjiyogenezleri, ornitin dekarboksilaz ve siklogenaz enzim aktivitelerini inhibe ederek invazyon ve metastazı azaltma yolu ile kanseri önlediği belirlenmiştir (NETO, 2007).

Günlük diyetle alınan gıdaların metabolik sağlık üzerindeki etkileri oldukça fazladır. Blueberry meyvesinin polifenol ve antosiyanin içeriğinden dolayı özellikle yaşlı bireyler üzerinde beyinde hafıza ve motor performansını artırarak nörodejeneratif hastalık (Alzheimer, Parkinson, Pick ve Huntington hastalıkları) risklerini azalttığı kanıtlanmıştır. İnsan beyninin bilinç fonksiyonları için gerekli olan hipokampus (yakın zamana ilişkin bilgilerin yer aldığı bölüm) ve neokorteks (kalıcı depolamanın olduğu bölüm) bölümlerinin yer aldığı spesifik serebral bölümlerde blueberry antosiyaninlerinin hipokampus bölümünde nöronal sinyalizasyonu artırarak bilgilerin neokorteks bölüme aktarılması ile kalıcı hafızayı sağladığı belirtilmektedir (CASADESESUS ve ark., 2004). Yaş ortalaması 75 olan 9 kişi üzerinde yapılmış bir çalışmada, 12 hafta boyunca düzenli olarak blueberry meyve suyu (6-9 ml/vücut ağırlığı kg) tüketiminin unutkanlık ve muhtemel hafıza sorunlarını azalttığı ve depresyonu önlediği tespit edilmiştir (KRIKORIAN ve ark., 2010).

İnflamasyon, kardiyovasküler hastalıklar, tip 2 diyabet, kanser ve Alzheimer hastalılarının gelişimine sebep olan major bir etkendir. Kardiyovasküler sistem ve beyin damarlarının iç yüzeyini kaplayan endotel hücreler nötrofil ve monositler tarafından üretilen reaktif oksijen türleri ile sürekli temas halindedir. Bu durum proinflamatuvar sitokinler ve adezyon molekülerinin oluşumuna neden olan TNF-α (Tümör nekroz faktör) oluşumuna ve devamında plak yırtılması ve erken aterogenez ile beyin dokusuna hasar vererek nörolojik fonksiyon bozukluğuna yol açmaktadır. Blueberry’de bulunan antosiyoninler ve hidrosinnamik asitler TNF konsantrasyonunu kontrol altına alıp inflamatuvar sitokinleri azaltarak vasküler sistemi hem oksidatif hasara hem de inflamatuvara karşı korumaktadır. Yapısındaki flavonoidler ise, trombosit agregasyon (kümelenme), trombosit adezyon (yapışma), vazodilatasyon (damar genişlemesi) ve düşük yoğunluklu lipoprotein oksidasyonundan kaynaklanan ateroskleroz (damar sertliği) riskini azaltmaktadır (NETO, 2007).

Blueberry meyvesi, vitamin, mineral ve fitokimyasallardan maksimum kazanımın sağlanması için günlük beslenme alışkanlığı içinde devamlı ve taze olarak tüketilmesi gereken bir besin maddesidir. İnsan sağlığı üzerine olan sayısız etkileri dikkate alındığında ülkesel bazda üretimi ciddi olarak desteklenmesi gereken alternatif bir tarım ürünü ve fonksiyonel bir gıdadır..

KAYNAKLAR

BARROS, D., AMARAL, O. B., IZQUIERDO, I., GERACITANO, L., DO CARMO BASSOLS RASEIRA, M. and HENRIQUES, A. T., 2006. Behavioral and genoprotective effects of Vaccinium berries intake in mice. Pharmacology, Biochemistry and Behavior, 84: 229-234.

BORGES, G., DEGENEVE, A., MULLEN, W. and CROZIE, A., 2010. Identification of flavonoid and phenolic antioxidants in black currants, blueberries, raspberries, red currants, and cranberries. Journal of Agriculture and Food Chemistry, 58: 3901-3909.

Casadesus, G., Shukıtt-Hale, B., Stellwagen, H.M., Zhu, X., Lee, M.G., Smıth, M.a. and JOSEPH, J.A., 2004. Modulation of hippocampal plasticity and cognitive behavior by short-term blueberry supplementation in aged rats. Nutr. Neurosci., 7: 309-316.

ÇELİK, H, 2012. Yüksek boylu Maviyemiş yetiştiriciliği. Mesleki kitaplar serisi III., İstanbul.

FAO, 2016. http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E

FARIA, A., PESTANA, D., TEIXEIRA, D., DE FREITAS, V., MATEUS, N. and CALHAU, C., 2010. Blueberry anthocyanins and pyruvic acid adducts: anticancer properties in breast cancer cell lines. Phytotherapy Research, 24: 1862-1869.

FORNEY, C.F. and EATON, L.J., 2004. Proceedings of the Ninth North American Blueberry Research and Extension Workers Conference. pp: 306-312, USA.

Gonzalez-Gallego, J., Garcıa-Medıavılla, M. V., Sanchez-Campos, S. and Tunon, M.J., 2010. Fruit polyphenols, immunity and inflammation. ́ Br. J. Nutr., 104: 15-27.

KARLSEN, A., PAUR, I., BOHN, S. K., SAKHI, A. K., BORGE, G. I. and SERAFINI, M., 2010. Bilberry juice modulates plasma concentration of NF-kappa B related inflammatory markers in subjects at increased risk of CVD. European Journal of Nutrition, 49: 345-355.

Krikorian, R., Shidler, M.D., Nash, T.A., Kalt, W., Vinqvist-Tymchuk, M.R., Shukitt-Hale, B, and JOSEPH, J.A., 2010. Blueberry supplementation improves memory in older adults. J Agric Food Chem., 58(7):3996-4000.

NETO, C.C., 2007. Cranberry and blueberry: Evidence for protective effects against cancer and vascular diseases. Mol. Nutr. Food Res., 51: 652-664

NORBERTO, S., SIlva, S., MeIreles, M., FarIa, A., PIntado, M. and CALHAU, C., 2013. Blueberry anthocyanins in health promotion: A metabolic overview. Journal of Functional Foods, 5: 1518-1528
Ono, M., Koto, M., Komatsu, H., Igoshı, K., Kobayashı, H., Ito Y. and NOHARA T., 2004. Cytotoxic triterpenes and sterol from the fruit of the rabbiteye blueberry (Vaccinium ashei), Food Sci. Technol. Res., 10: 56-59.

PRIOR, R. L., CAO, G., MARTIN, A., SOFIC, E., 1998. Antioxidant capacity as influenced by total phenolic and anthocyanin content, maturity and variety of Vaccinium species, J. Agric. Food Chem., 46: 2686–2693.

RETAMALES, J.B. and HANCOCK, J.F., 2012. Blueberries. Crop production science in horticulture series, no:21, USA.

Rodrıguez-Mateos, A., Cıfuentes-Gomez, T., Tabatabaee, S., Lecras, C. and SPENCER, J.P.E., 2012. Procyanidin, Anthocyanin, and Chlorogenic Acid Contents of Highbush and Lowbush Blueberries. J. Agric.Food Chem., 60: 5772-5778.

Suzukı, R., Tanaka, M., Takanashı, M., Hussaın, A., Yuan, B., TOYODA, H. and Kuroda, M., 2011. Anthocyanidins-enriched bilberry extracts inhibit 3T3-L1 adipocyte differentiation via the insulin pathway. Nutrition & Metabolism, 8: 1-9.

USDA, 2016. http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2166?manu=&fgcd=

Yousef, G.G., Brown, A.F., FunakoshI, Y., MbeunkuI, F., Grace, M.H., BallIngton, J.R., LoraIne, A. and LILA, M.A., 2013. Efficient quantification of the health-relevant anthocyanin and phenolic acid profiles in commercial cultivars and breeding selections of blueberries (Vaccinium spp.). Journal of Agriculture and Food Chemistry, 61: 4806-4815.

Mart 2016 sayısının 78.sayfasında yayımlanmıştır.