Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Cranberry (Turna yemişi)

Cranberry tüketiminin etki mekanizması tüketilen doz ve forma göre değişiklik göstermektedir.

Cranberry tüketiminin etki mekanizması tüketilen doz ve forma göre değişiklik göstermektedir. Cranberry, kompleks fitokimyasal yapısından dolayı insan sağlığı üzerinde antioksidan özelliği başta olmak üzere sayısız faydaya sahip olup günlük beslenme alışkanlığı içinde sonradan şeker ilave edilmemiş doğal haliyle (kurutulmuş veya meyve suyu olarak) fonksiyonel gıda olarak tüketilmesi gereken bir besin maddesidir.


Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
c.toker@zae.gov.tr

Kuzey Amerika orijinli Cranberry (Vaccinium macrocarpon) meyvesi yapısındaki fitokimyasallara bağlı olarak geçmişten günümüze hem besin maddesi hem de tedavi amaçlı gıda olarak tüketilmektedir. Cranberry, su oranı yüksek, turbamsı ve asidik topraklarda, düşük sıcaklıklarda yetişen çalı tipi bir bitki olup sürekli yeşil yapraklara sahiptir (ECK, 1990; ROPER ve VORSA, 1997). Dünya üretiminin % 97.7’si Kuzey Amerika ve Güney Kanada’da, % 1.8’i Avrupa’da (Belarus ve Litvanya) ve % 0.5’i Asya’da (Azerbaycan)’dır (FAO, 2014). Ekim ayı başında meyve vermekte olup kasım ayı ortasına kadar hasat edilebilmektedir. Ülkemizde turna yemişi olarak adlandırılmakta ve sadece Karadeniz Bölgesinde deneme üretimleri gerçekleştirilmeye başlanmıştır. Cranberry taze meyve (% 5) olarak fazla tüketilmemekte olup meyve suyu (% 60), sos ve kuru meyve (% 35) olarak kullanılmaktadır. Tozu ve ekstraktı gıda ürünleri ve diyet takviyelerinde kullanılmaktadır. Cranberry, antibakteriyal, antiviral, antimutajenik, antikarsinojenik, antitumorojenik, antianjiyogenik, antiinflamatuvar ve antioksidan özellikleri olan zengin bir polifenol kaynağıdır (COTE ve ark., 2010).

Yapısındaki şekerler (sakkaroz, glikoz, fruktoz), asitler (malik, sitrik, benzoik asit) ve taninler (kinik asit) meyveye ekşi tatlı karışımı bir lezzet vermektedir. Cranberry meyvesi yapısında A, B1, B2, B3, B6, B9, E, C ve K vitaminleri, potasyum, kalsiyum, sodyum, fosfor, magnezyum, demir, çinko ve iyot mineralleri, pektinleri, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2016).

Şekil 1. Cranberry meyvesinin besin değeri (USDA, 2016)
Besin içeriği
Miktar/100 gr
Su
87.32 g
Enerji
46 kcal
Protein
0.46 g
Toplam lipit
0.13 g
Karbonhidrat
11.97 g
Lif
3.6 g
Şeker
4.27 g
Mineraller

- Ca (Kalsiyum)
8 mg
- Fe (Demir)
0.23 mg
- Mg (Magnezyum)
6 mg
- P (Fosfor)
11 mg
- K (Potasyum)
80 mg
- Na (Sodyum)
2 mg
- Zn (Çinko)
0.09 mg
Vitaminler

- Vitamin A
63 IU
- Vitamin A (Retinol)
3 µg
- Vitamin B1 (Tiamin)
0.012 mg
- Vitamin B2 (Riboflavin)
0.020 mg
- Vitamin B3 (Niasin)
0.101 mg
- Vitamin B6 (Piridoksin)
0.057 mg
- Vitamin B9 (Folik asit)
1 µg
- Vitamin C
14 mg
- Vitamin E
1.32 mg
- Vitamin K
5 µg
Cranberry meyvesi, flavan-3-ol monomer ve dimerleri, proantosiyanidinler, antosiyaninler, hidroksibenzoik ve hidroksisinnamik asitler, terpenler ve flavonollerden oluşan kompleks bir fitokimyasal yapıya sahiptir (Şekil 2). Cranberry meyvesinde flavan-3-oller; monomerler, oligomerler ve polimerler olarak bulunur. Bu oligomerler ve polimerler toplam flavan-3-ol varlığının % 85’ini temsil eden prosiyanidinler veya kondanse taninler olarak tanımlanmaktadır. Cranberry prosiyanidinleri içinde (-)-epikateşin en baskın olarak bulunurken (+)-kateşin iz miktarda bulunmaktadır. Meyve ve sebzelere kızmızıdan mora kadar değişen rengi veren antosiyaninler şekerlerin antosiyanidinler ile glikozid bağ yapması sonucu oluşmaktadır. Cranberry yüksek konsantrasyonda antosiyanin içermekte olup miktarı, çeşit, boyut ve meyve olgunluğuna bağlı olarak değişmektedir. Siyanidin 3-O-galaktosidaz, Siyanidin 3-O-arabinosidaz, Peonidin 3-O-galaktosidaz ve Peonidin 3-O-arabinosidaz cranberryde yoğun olarak bulunan antosiyaninlerdir (Vvedenskaya ve Vorsa, 2004).

Şekil 2. Cranberry Meyvesinin Fitokimyasal Bileşenleri (Blumberg ve ark., 2013)
Cranberry Bioaktifleri
Toplam içerik (mg/100 g)
Flavan-3-ol monomerler ve dimerler ((-)-epikateşin, (+)-epikateşin, (-)-kateşin,
(+)-kateşin)
7-33
Proantosiyanidinler
133-367
Antosiyaninler (Siyanidin 3-O-galaktosidaz, Siyanidin 3-O-arabinosidaz,
Peonidin 3-O-galaktosidaz, Peonidin 3-O-arabinosidaz)
13.6-171
Hidroksibenzoik asitler (Benzoik asit, p-hidroksibenzoik asit, o-hidroksibenzoik asit)
503-602
Hidroksisinnamik asitler (p-kumarik asit, Kafeik asit, Ferulik asit, Sinapik asit)
8.8-25
Terpenler (Ursolik asit, Z-3-O-p-hidroksisinnamol ursolik asit,
E-3-O-p-hidroksisinnamol ursolik asit)
65-125
Flavonoller (Kuercetin, Myricetin, Kaempferol)
20-40

Cranberryde baskın olarak hidroksibenzoik ve hidroksisinnamik fenolik asitleri bulunmaktadır. Hidroksibenzoik asit içeriği bakımında değerlendirildiğinde, benzoik asit içeriği daha yüksek, 2,4-dihidroksibenzoik asit, p-hidroksibenzoik asit ve o-hidroksibenzoik asit içeriği daha düşüktür. Cranberry meyvesinde p-kumarik asit, kafeik asit, ferulik asit ve sinapik asit temel hidroksisinnamik asitlerdir (Blumberg ve ark., 2013). Cranberry yapısında ursolik asit, Z-3-O-p-hidroksisinnamol ursolik asit ve E-3-O-p-hidroksisinnamol ursolik asit terpenleri yer almaktadır. Ursalik asit diğer terpenlere göre daha baskın olarak bulunmaktadır. Triterpenler güçlü antiinflamatuvar etkiye sahiptir (Kowalska ve Olejnık, 2016).

Cranberry meyvesi zengin ve kompleks fitokimyasal içeriğinden dolayı insan sağlığı üzerinde önemli katkıya sahiptir. Klinik çalışmalar cranberry meyvesinin diyetle alımı sonrasında içerdiği A tipi proantosiyanidinin üriner sistemde anti adezyon yanıt oluşturarak idrar yolu enfeksiyonuna neden olan Escherichia coli bakterisinin mesane hücre reseptörlerine yapışmasına engel olarak enfeksiyonu önlediğini göstermektedir (Howell ve ark., 2010). İdrar yolu enfeksiyonunun erkeklere oranla daha yüksek görüldüğü kadınlarda yapılan çalışmada, 66 yaş grubunda antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen kronik pyelonefrit (üst idrar yolu enfeksiyonu) hastası kadınlara 8 hafta boyunca günde iki kez 180 ml cranberry meyve suyu olarak verilmiş, sonuçta enfeksiyonda azalma tespit edilmiş ve 9 ay sonra enfeksiyonun tamamen iyileştiği görülmüştür (Blumberg ve ark., 2013). Benzer bir sistemle, mide ve duodenal ülserin % 80-90 oranında etken ajanı olan Helicobacter pylori bakterisinin gastrointestinal sistem mukazasına yapışmasını engelleyerek ülseri önlemekte ve diş hidroksiapatitine (dişlerin mine ve dentin tabakasında bulunan kalsiyum tuzu) yapışarak çürümeye neden olan Streptococcus mutans bakterisini inhibe ederek çürümeyi engellemektedir (Dıane ve Jeffrey, 2007).

Düzenli cranberry tüketimi, diyabet, hipertansiyon, inflamasyon, oksidatif stres, dislipidemi (kan yağlarının miktarlarındaki dengesizlikler), endotel disfonksiyonu ve arteriyel sertlik gibi kardiyovasküler hastalıklara neden olan risk faktörlerini önlemektedir. Cranberry yapısındaki antosiyanin dislipidemi hastalarında plazma lipid transfer proteini engelleyerek HDL konsantrayonunu artırmakta, LDL konsantrasyonunu azaltmakta, LDL oksidasyonunu engellemekte ve süper oksit radikallerini etkili biçimde temizlemektedir. İnflamatuvar sitokinleri azaltarak antiinflamatuvar etki göstermektedir. Hiperkolesterolemi hastası orta yaşlı erkekler üzerinde yapılan çalışmada, günlük 320 mg antosiyanin alımının plazma IL-1 beta ve C-Reaktif Protein (CRP) miktarında azalmaya neden olduğu saptanmıştır (Zhu ve ark., 2013).
Arteriyel sertlik, arteriyel duvar çeperindeki elastin ve kollajen miktarı ile ilgili yapısal faktörlerden etkilenmekte olup hipertansiyon ve kalp yetmezliği ile bağlantılı olarak artan bir rahatsızlıktır. Düzenli gıda kaynaklı polifenol alımının hastalık üzerinde etkili olduğu yapılan çalışmalarda belirlenmiştir. Arteriyel sertlik rahatsızlığı olan 44 hasta üzerinde yapılan çalışmada, 4 hafta süresince günlük 835 mg polifenol alımını sağlayacak şekilde 480 ml/gün cranberry meyve suyu olarak hastalara verilmiş ve merkezi arteriyel sertliğinin azaldığı görülmüştür Cranberry meyvesinde yüksek potasyum/sodyum oranı kan basıncını düşürerek hipertansiyonu önlemeye yardımcı olmaktadır (Dohadwala ve ark., 2011)..

Yapılan in vitro çalışmalar cranberry proantosiyanidinlerinin yemek borusu, kolon, prostat, yumurtalık ve akciğer kanseri üzerinde apoptotik (programlanmış) hücre ölümünün önüne geçerek ve hücre çoğalmasını engelleme/bastırma yolu ile ilişkili olarak antikanser etki gösterdiğini ortaya koymuştur (Felıcıano ve ark., 2015). Cranberry meyvesinin tümör inhibasyonunu flavonoller (özellikle quarcetin), proantosiyanidinler, antosiyaninler ve ursolik asit fitokimyasalları sağlamaktadır. Bu fitokimyasalların kanser gelişimi ile ilişkili olan proteinazların en önemli alt sınıfını oluşturan matriks metalloproteinazları, anjiyogenezleri, ornitin dekarboksilaz ve siklogenaz enzim aktivitelerini inhibe ederek invazyon ve metastazı azaltma yolu ile kanseri önlediği belirlenmiştir (NETO, 2007).

Gerçekleştirilen klinik çalışma sonuçlarına göre, cranberry tüketiminin etki mekanizması tüketilen doz ve forma göre değişiklik göstermektedir. Cranberry, kompleks fitokimyasal yapısından dolayı insan sağlığı üzerinde antioksidan özelliği başta olmak üzere sayısız faydaya sahip olup günlük beslenme alışkanlığı içinde sonradan şeker ilave edilmemiş doğal haliyle (kurutulmuş veya meyve suyu olarak) fonksiyonel gıda olarak tüketilmesi gereken bir besin maddesidir.

KAYNAKLAR

Blumberg, J. B., Camesano, T. A., CassIdy, A., KrIs-Etherton, P., Howell, A., Manach, C., Ostertag, L. M., SIes, H., Skulas-Ray, A. and Vita, J. A., 2013. Cranberries and their bioactive constituents in human health. Advances in Nutrition, 4: 618-632.

Cote, J., Caıllet, S., Doyon, G., Sylvaın , .J.F, and Lacroıx, M.i 2010. Bioactive compounds in cranberries and their biological properties. Crit Rev Food Sci Nutr., 50: 666-679.

Dıane L. M. and Jeffrey B. B., 2007. Cranberries (Vaccinium macrocarpon) and Cardiovascular Disease Risk Factors. Nutrition Reviews, Vol. 65: 490-502.

Dohadwala, M.M., Holbrook, M., Hamburg, N.M., Shenouda, S.M., Chung, W.B., Tıtas, M., Kluge, M.A., Wang, N., Palmısano, J., Mılbury, P.E., 2011. Effects of cranberry juice consumption on vascular function in patients with coronary artery disease. Am. J. Clin. Nutr., 93:934–40.

Eck, P., 1990. The American Cranberry. Rutgers University Press, New Brunswick, p: 420.

FAO, 2014. http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E.

Felıcıano, R. P., Krueger, C.G. and Reed, J.D., 2015. Methods to determine effects of cranberry proanthocyanidins on extraintestinal infections: Relevance for urinary tract health. Food Res., 59: 1292-1306

Howell, A.B., Botto, H., Combescure, C., Blanc-Potard, A.B., Gausa, L., Matsumoto, T., Tenke, P., Sotto, A. and LAVIGNE, J.P., 2010. Dosage effect on uropathogenic Escherichia coli anti-adhesion activity in urine following consumption of cranberry powder standardized for proanthocyanidin content: a multicentric randomized double blind study. BMC Infect Dis. 10: 94.

Kowalska, K. and OLEJNIK, A., 2016. Beneficial effects of cranberry in the prevention of obesity and related complications: Metabolic syndrome and diabetes - A review. Journal of Functional Foods 20: 171-181

NETO, C.C., 2007. Cranberry and blueberry: Evidence for protective effects against cancer and vascular diseases. Mol. Nutr. Food Res., 51: 652-664

ROPER, R.T. and VORSA, N., 1997. Cranberry: botany and horticulture. Horticultural Reviews 21: 215-251.

USDA, 2016. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2191?fgcd=&manu=&lfacet=&format=&count=&max=35&offset=&sort=&qlookup=cranberry

Vvedenskaya, I.O. and Vorsa, N., 2004. Flavonoid composition over fruit development and maturation in American cranberry, Vaccinium macrocarpon Ait. Plant Sci., 167: 1043-1054

Zhu, Y., LIng, W., Guo, H., Song, F., Ye, Q., Zou, T., LI, D., Zhang, Y., LI, G. and XIAO, Y., 2013. Anti-inflammatory effect of purified dietary anthocyanin in adults with hypercholesterolemia: a randomized controlled trial. Nutr Metab Cardiovasc Dis., 9: 843-849.

Şubat 2016 sayısının 93.sayfasında yayımlanmıştır.