Prof.Dr. Semih Ötleş

Prof.Dr. Semih Ötleş

Gıda Kimyası

Ginseng ve önemi

Ginseng ismi Panax cinsi bitkilerin farklı türlerinin kök kısımlarını ifade etmek için kullanılır.


Büşra ÇAKALOĞLU
Prof. Dr. Semih ÖTLEŞ
Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü

Özet

Günümüzde insanlar medikal tedavilere ve ilaçlara olan güvenin azalması, internetin yaygınlaşması ile beslenmenin önemini kavramış; bitkisel ürünlere ve sağlıklı beslenmeye yönelmişlerdir. Bu anlayışla beraber; ginseng, ekinezya, gingko biloba, sarımsak, sarı kantaron, nane, zencefil, soya, papatya ve kava gibi bitkilerin tüketimi hız kazanmıştır. Ginseng ismi Panax cinsi bitkilerin farklı türlerinin kök kısımlarını ifade etmek için kullanılır. Bu türlerin arasından kırmızı Kore ginsengi yoğun ginsenosid oranı, uyarıcı etkisinin diğer türlere kıyasla fazla olması ve doğrudan tüketime uygun olmasıyla sıyrılır. Ginseng; antioksidan, antidiyabetik, kansere karşı koruyucu etkileriyle birlikte mental fonksiyonları ve kan dolaşımını düzenleyici, vücut direncini artırıcı etkilere sahip olması sebebiyle fonksiyonel bir gıda olarak ele alınabilir. Bu derlemede bir gıda mühendisi bakış açısı ile binlerce yıldır tüketilen ginseng ele alınmış ve kimyasal özellikleri, sağlık üzerine olumlu ve olumsuz etkileri irdelenerek fonksiyonel gıda olarak kullanım olanaklarına zemin oluşturulmasına katkıda bulunmak hedeflenmiştir. Bunlarla birlikte ginsengin olumsuz ve yan etkileri, birlikte kullanımının sakıncalı olduğu gıdalar ve ilaçlar incelenmiştir.
Anahtar kelimeler; ginseng, panax ginseng, ginsenosid, fonksiyonel gıda

Abstract

Nowadays, people recognize the importance of nutrition bacause of the reduced trust in medical treatments and medications and also widespread of the internet, that leads to increase at the consumption of herbal products and healthy foods. With this understanding herbals like ginseng, echinacea, ginkgo biloba, garlic, mint, ginger, soybean, daisy and kava become popular. The name of Ginseng is used to express the root parts of different species of Panax plants. Among these species, the red Korean ginseng takes forward with these differences like intense ginsenoside ratio, the stimulant effect is greater than other types and appropriate for direct consumption. Ginseng has antioxidant, antidiabetic and protective effects against cancer and also regulate mental functions and blood circulation, thus it can be taken as a functional food. In this review, a ginseng which is consumed for thousands of years has been considered by point of view of food engineer. And it is aimed to contribute to the establishment of the grounds for use ginseng as a functional food by examining its chemical properties and health effects. In addition to these, ginseng has been investigated for its negative and side effects and also examine the foods or drugs which cause harmful effects to use together with ginseng.
Key words; ginseng, panax ginseng, , ginsenoside, functional food

Giriş

Son zamanlarda fonksiyonel gıdaların öneminin anlaşılmasıyla birlikte insanlar hasta olduktan sonra ilaç kullanmaktansa sağlıklı beslenmeye ve bitkisel ürünleri tüketmeye yönelmişlerdir. Fonksiyonel gıdalar; besleyici etkilerinin yanı sıra bir ya da daha fazla etkili bileşene bağlı olarak sağlığı koruyucu, düzeltici ve/veya hastalık riskini azaltıcı etkiye sahip olup, bu etkileri bilimsel ve klinik olarak ispatlanmış gıdalardır (FDA, 2006; TGK, 2004).

Çoğu zaman nutrasötikler ile karıştırılmasına rağmen aralarındaki fark nutrasötiklerin hap ve kapsül formda olmasıdır (Özer ve Güven, 2008). Ancak her iki grup da gıdalardan elde edilir, tüketiminin olumlu etkileri bilim insanları tarafından onaylanmıştır. Bu tanımlara bakıldığında ginseng fonksiyonel bir gıda ve ekstrelerinden kapsül üretimi de mevcut olduğundan bir nutrasötiktir. Son zamanlarda kullanımı hızla yaygınlaşan bitkiler; ginseng, ekinezya, gingko biloba, sarımsak, sarı kantaron, nane, zencefil, soya, papatya ve kavadır (Bent ve Ko, 2004).

Bitkisel ürünlerin tüketimine yönelik artış Türk Tabipler Birliği’nin (TTB, 2012) yayınladığı bildiriye göre başta bireysel tedavi üretme düşüncesinin yaygınlaşması ve modern tıpa ulaşım konusundaki engellerden kaynaklanmaktadır. Yapılan çalışmaların çoğu ginsengin bitkisel tedavi amacıyla kullanılması (Doğan ve Avcı, 2018), farmakolojik özellikleri ve ginsengin ilaçlarla etkileşimini (Erdem ve Eren, 2009) ele almaktadır.

Ginseng Nedir?

Popülerliği hızla artan ginseng aslında milattan önce 11. yüzyıldan beri geleneksel Çin reçetesinin bir parçası olarak uzak doğu ülkelerinde tüketilmektedir (Hımı ve ark 1989; Wen ve ark 1995). Ginseng ismi Panax cinsi bitkilerin farklı türlerinin kök kısımlarını ifade etmek için kullanılmaktadır (Chen ve ark., 2004). Bir ginseng bitkisi bir kök, çiçek ve uzun yapraklardan oluşur. Ginsengin en önemli kısmı kökleridir ve 2-10 cm uzunluğunda, 1-2 cm çapındadır (Mazza ve Oomah, 2000).

Görünüşünden dolayı ‘insanotu’ da denilir (Nocerino ve ark., 2000).
Çince’de ‘ren shen’ yani kelime anlamı olarak insanotunu ifade ederken ‘panax’ bütün hastalıkları iyileştiren anlamına gelir (Yun, 2001). Panax ginseng; Kore ve Çin’de yetişen kırmızı ginsengi ifade etmek için kullanılır (Chen ve ark., 2004).
Ginseng ‘adaptojen’ ve ‘tonik’ bir bitkidir, diğer bir deyişle vücuda zarar vermeden, nonspesifik olarak fiziksel ve mental kapasiteyi artırır (Fuzzati, 2004; Mihalov ve ark., 2000).
Ginseng bitkisinin farklı organları ve farklı ginseng türleri birbirinden değişik tıbbi özelliklere sahiptir (Lum ve ark., 2002).

Bu türlerin yanı sıra Eleutherococcus senticosus adlı Sibirya ginsengi bulunmaktadır. Ancak bilinen ginsenglerden farklı bir ailede (Araliaceae ailesi) olduğundan ginseng olarak kabul edilmemektedir (Winston ve Maimes, 2007).
Panax ginseng; işleme yöntemine göre taze, beyaz ve kırmızı ginseng olarak sınıflandırılır. Hasattan elde edilen taze, güneşte kurutma ya da sıcak havayla kurutma işlemlerine tabi tutulan beyaz ginsengtir. Kırmızı ginseng ise taze ginsengin kurutmadan önce buharda pişirilmesi ile elde edilir, bu sayede biyolojik aktivitesi ve ginsenosid miktarı yüksektir. Kırmızı ginseng son haliyle kendi başına tüketime uygundur (Lee ve ark., 2018)

Tüketim Şekilleri

Ginseng pekmezi, ginseng fermente içeceği, ginsengli kahveler sevilerek tüketilmekte olup ginsengli çikolatalar ise yoğun talep görmeye başlamıştır.
Yapılan bir çalışmada ginsengli ürünlerin duyusal özellikleri incelenmiş ve ginsengin kendisine has acı, buruk tadı sebebiyle enerji içecekleri de dahil içeceklerde talep oranının daha düşük olduğu görülmüştür. Ancak ginsengli çikolata ve kahvenin duyusal olarak kabul edilebilirliğinin çok yüksek olduğu ve beğenilerek tüketildiği sonucuna varılmıştır. Araştırmacı; Asya ülkelerinin bu tanıdık tadı daha kolay kabul ettiğini, Amerika’da ise daha fazla tanıtım yapılması halinde ginsengli ürünlerin tüketiminin önemli ölçüde artacağını vurgulamıştır (Chung, 2010).
Çay şeklinde tüketilmek istenilen ginseng kökleri (~3 gram ginseng kökü, ~30 dakika) suda kaynatılıp süzülerek içilebilir, araştırmacılar günde 3-4 fincanın uygun olduğunu belirtmişlerdir (Taşdemir ve Yaman, 2017). Bununla birlikte tedavi amaçlı tüketimde antidiyabetik ve antiviral etki için günde 100-200 mg, algılama ve öğrenmenin iyileştirilmesi için günlük 400 mg, fiziksel ve psikolojik performansın iyileştirilmesi için günde iki defa 100 mg dozlarında alınabileceği yapılan çalışmalar sonucunda ileri sürülmüştür (Sezik ve ark., 2004; Taşdemir ve Yaman, 2017).
Varım ve ark., (2015) günlük kök ekstresinden 300-400 mg tüketildiğinde ancak ginsengin bilinen fizyolojik faydalarının görüleceğini vurgulamışlardır.

Kimyasal Yapısı

Şekil 1’de görüldüğü gibi ginseng; yapısında biyolojik anlamda aktif ve sadece kendisine özgü ginsenosid adı verilen triterpen glikozidlerle beraber, polisakkaritler, flavonoidler, enzimler, vitaminler, mineraller, aminoasitler, peptidler, daucosterinler, fermentler, kaolin, pektin, fitosteroller, eterik ve esansiyel yağlar içerirler (Chen, 1987; Liu ve Xiao, 1992; Wang, 1985).

Şekil 1. Ginsengin bileşimi (Chen, 1987; Chang ve Pei, 1992; Wang, 1985)
Ginsengin; A, B1, B2, B12, C, E, niasin, kalsiyum, demir, fosfor vitamin ve minerallerini içerdiği 1979 yılında ortaya koyulmuştur. Ginsengin 70 g/100 g karbonhidrat, 12.2 g/100 g protein içerdiğini ve 100 g ginseng kökünün vücuda 338 kcal enerji verdiğini belirtilmiştir (Siegel, 1979; Tekin, 2014).
Çok sayıda farklı çeşidi olan Asya ginsengi (Panax ginseng C.A. Meyer) ve Amerikan ginsengi (Panax quinquefolius L.) genel olarak gıda ve ilaç sanayisinde kullanılır. Ginsengin bünyesinde barındırdığı; ginsenosidler (Chen ve ark., 1979), poliasetilenler (Beveridge ve ark., 2002), fitosteroller (Christensen ve ark., 2006) ve polisakkaritler gibi biyoaktif bileşiklerin varlığından ileri gelen çok sayıda farmakolojik etki vardır. (Attele ve ark., 1999). Diğer bir deyişle ginsengin sağlık üzerine etkileri yapısındaki bu bileşenlere atfedilmektedir.
Panax ginseng, bünyesinde ginsenosidleri en fazla bulunduran ginseng türüdür. Çizelge 1’de Kırmızı Kore Ginsengi, panax ginsenginin ginsenosid yüzdeleri verilmiştir (Kim ve ark., 2005).

Ginsengin sağlık üzerine olan etkilerine, yapısındaki ginsenosidlerin sebep olduğu öne sürülmektedir (Attele ve ark., 1999). Bitkinin yetişme koşullarına göre değişmekle birlikte ginsengte 36 farklı ginsenosid olduğu bilinmektedir (Wilkie ve Cordess,1994; Altın, 2013).
Ginseng ürünlerinin karşılaştırılmasında ginsenosid miktarlarına bakılır, standart bir ginseng ürünü %4 ginsenosid içerir (Hall ve ark., 2001).
Ginsengin içerdiği ginsenosidler; panax türlerine, bitkinin yaşına, bitkinin bölümüne, saklama metoduna, hasat sezonuna, ekstraksiyon metoduna bağlı olarak değişmektedir (Liberti ve Der Mardersian 1978, Phillipson ve Anderson 1984).
Ginsenosidlerin yapısı birbirine benzer şekilde; 4 halkada düzenli yerleşmiş olan 17 karbon atomu ile bir çekirdek içermektedir. Şekil 2’de Rg1 ve Rb1 ginsenosidlerinin kimyasal yapısı görülmektedir. Her bir ginsenosidin biyolojik karakteri C-3 ve C-6’ya glikozidik bağ ile bağlanmış şeker sayısına ve pozisyonuna bağlıdır (Byun ve ark., 1997; Altın, 2013).


Ginsenosidler yapısal farklılıklarına göre Şekil 3’te görüldüğü gibi üç gruba ayrılırlar:



Kore ginsengi ve Amerikan ginsengi birbirine çok yakın olmakla birlikte Kore ginsenginin diğer bir adıyla panax ginsenginin merkezi sinir sistemine karşı daha fazla uyarıcı etki göstermesi de bir ölçüde daha yaygın tüketilmesinin sebebidir (Harkey ve ark. 2001). İki çeşit incelendiğinde ortak olan ginsenosidler Rb1, Rb2, Rc, Rd, Re ve Rg1 iken Rf Amerikan ginsenginde genellikle bulunmamaktadır. Diğer önemli farklılıkları ise Rg1 ve Rb1 oranlarından ileri gelmektedir (Van Breemen ve ark., 1995 ). Rg1 sinir sistemine karşı uyarıcı etki gösterirken Rb1 sistemi baskılayıcı etki göstermektedir. Corthout ve ark., (1999) bu iki ginsenosidin oranının ginseng çeşitlerinin belirlenmesinde nicel bir yöntem olarak kullanılabileceğini belirtmişlerdir.
Ginseng oldukça pahalı bir bitki olduğundan ve sayılı ülkelerde yetiştiğinden dışarıdan satın alınır ve fiziksel yapısı da tam olarak herkes tarafından tanınmadığından kolaylıkla kötü koşullarda yetişmiş bitkiler ya da ginseng bile olmayan bitkiler kâr amaçlı satılabilir. Tozlarına ya da ekstrelerine tağşiş uygulanabilir. Bu durumun önüne geçilmesi için ginsengin tanımlanması önem arz etmektedir.
Ginsengin tanımlanması amacıyla yapılan bir çalışmada bitkiler IR spektroskopisi, temel bileşen (PC) analizlerine tabi tutulmuştur. Elde edilen sonuçlar ilginçtir. Araştırmacılar satıcıların, ginsengi morfolojik özelliklerine göre tanımlayıp sınıflandırdığını ancak çoğu zaman yanıldıklarını ortaya koymuştur. Ginseng kimlik doğrulamasında ve geleneksel Çin tıbbı endüstrisinde bir kalite göz önünde bulundurulduğunda IR spektroskopisi ve PC analizinin uygulanma potansiyelinin çok yüksek olduğunu gözler önüne sermişlerdir (Yap ve ark., 2008).

Sağlık Üzerine Etkileri

Block ve Mead (2003) yaptıkları çalışmada ginsengin yangı ve alerjiye etkisini incelemişlerdir. Çalışmanın sonucunda ginseng tüketimiyle ilişkili olarak; immunostimülasyon, antitümör aktivitede artış, kardiyovasküler fonksiyonlarda düzelme, vazodilatasyon ve platelet agregasyonunda düşüşle birlikte antioksidan aktivite, hipofiz-böbrek üstü bezi korteksi sisteminde stimülasyon (steroidal) etki ortaya konulmuştur. Hu ve ark. (2011); ginsengin süt sığırlarında immün sistemi uyardığı ve mastitisten kurtulma şansını artırdığını belirlemişlerdir. Ginsengin bağışıklık sistemini kuvvetlendirdiği Shin ve ark.(2002) tarafından yapılan çalışmada ortaya koyulmuştur.
Court (1975) yaptığı çalışma sonucunda ginsengin fiziksel ve zihinsel kapasite üzerine olumlu etkilerinin olduğu, yorgunluğu azalttığı ve fiziksel dayanıklılığı arttırdığını öne sürmüştür.
Ginseng uygulamasının insanlarda trigliserid, LDL-kolesterol düzeylerini azalttığı, HDL-kolesterol düzeylerini artırdığı kanıtlanmıştır (Kim ve Park, 2003).
Kim ve ark., 2018 yılında yaptıkları çalışmada ginsengin Alzheimer hastalığı üzerine etkisini araştırmışlardır. Hastalığın tedavisinde, semptomların azaltılmasında olumlu etkilerin olduğunu ortaya koymuşlardır. Araştırmacılar ginsengin tek başına değil ama kombine bir şekilde ilaç yapısına katıldığında tedavide önemli rol oynayabileceğini, ancak bu konuda daha fazla çalışma yapılmasının gerekli olduğunu vurgulamışlardır.
Ginsengin kanıtlanan etkileri Şekil 4’te özetlenmiştir;


Ginsengin özellikle uyarıcı, stresi azaltmaya yönelik etkileri, hafızaya ve öğrenme sürecine olan olumlu etkileri nedeniyle enerji içeceklerinin ve kahvelerin bileşiminde yer aldığı görülmektedir.

Olumsuz/ Yan Etkileri

Her şey gibi uzun süreli aşırı tüketiminde ginsengin de bazı olumsuz etkileri ve vücuda birlikte alınmaması gereken maddeler bulunmaktadır.
Ginsengin; kalp damar sisteminde pıhtılaşmaya karşı kullanılan, kanı sulandıran bir ilaç olan warfarin ve anksiyete tedavisinde kullanılan bir antidepresan olan fenelzin ilaçları ile etkileşime girdiği bilinmektedir. Bu etkileşim sonucu; International Normalized Ratio (INR) kısalması, başağrısı, uykusuzluk, manik duruma sebep olduğu kanıtlanmıştır. Uzun süreli aşırı tüketiminde hipertansiyon, sinirlilik, ishal, deri döküntüleri ve uykusuzluk görüldüğü tespit edilmiştir (Taşdemir ve Yaman, 2017).
Panax ginseng; alıç gibi kardiyak glikosidazın daha etkin hale gelmesini sağlayan bitkiler ile birlikte tüketildiğinde sağlık üzerine olumsuz etkiler ortaya çıkabilmektedir, özellikle kalp rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılan ilaçlarla birlikte tüketiminde bitki aktivitesinin kontrol edilmesi zordur (Batu, 2012; Smolinske, 2005).

SONUÇ
Ginsengin ülkemizde yakın zamanda popülerlik kazanmasına karşın yetiştiği ülkelerde binlerce yıldır tüketildiği bilinmektedir. Bitkisel tedavide kullanımının çok fazla olması sebebiyle yapılan çalışmalar genellikle bitkisel tedavide sağlık etkilerine yoğunlaşmıştır.
Bu çalışmada ginsengin bitkisel tedavide ya da hap şeklinde kullanımından ziyade, ginseng bir gıda olarak ele alınmıştır ve yeni çalışmalar için fikir verici olması hedefiyle farklı bir bakış açısıyla tanımlayıcı bir derleme hazırlanmıştır.
Ginseng tüketiminin ülkemizde yaygınlaşması adına duyusal testler yapılabilir ve böylece potansiyel tüketicinin beklentileri ve istekleri doğrultusunda ürünler geliştirilebilir. Ancak bu yapılırken yan etkileri ve etkileşime girdiği ilaçlara karşı uyarıda bulunulması göz ardı edilmemelidir.
Hem sağlığa bu denli faydaları kanıtlanmış hem de enerji verici, mental fonksiyonları geliştirici, strese karşı etkileri bulunan bir gıda; insanların sağlıklı atıştırmalık, fonksiyonel gıda beklentilerini bir ölçüde karşılamış olur.

Kaynaklar
Altın, M., 2013. Yüksek kolesterollü diyetle beslenen ratlarda ginsengin TNF-?, leptin ve bazı serum lipid parametreleri üzerine etkileri. Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Anon, 2018. http://www.dogalvadi.com/sifali-bitkiler/panax-ginseng.html. Erişim tarihi 05.05.2018.
Attele, A. S., Wu, J. A., Yuan, C. S., 1999. Ginseng pharmacology: multiple constituents and multiple actions. Biochemical pharmacology, 58(11), 1685-1693.
Batu, A., 2012. Alıç meyvesinin fonksiyonel gıda olarak değerlendirilmesi ve insan sağlığı bakımından önemi. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, (2), 1-5
Bent, S., Ko, R., 2004. Commonly used herbal medicines in the United States: a review. The American journal of medicine, 116(7), 478-485.
Beveridge, T. H., Li, T. S., Drover, J. C., 2002. Phytosterol content in American ginseng seed oil. Journal of agricultural and food chemistry, 50(4), 744-750.
Block, K. I., Mead, M. N., 2003. Immune system effects of echinacea, ginseng, and astragalus: a review. Integrative cancer therapies, 2(3), 247-267.
Byun, B. H., Shin, I., Yoon, Y. S., Kim, S. I., Joe, C. O., 1997. Modulation of protein kinase C activity in NIH 3T3 cells by plant glycosides from Panax ginseng. Planta medica, 63(05), 389-392.
Chang-Xiao, L., Pei-Gen, X., 1992. Recent advances on ginseng research in China. Journal of ethnopharmacology, 36(1), 27-38.
Chen, J. K., Chen, T. T., Crampton, L., 2004. Chinese medical herbology and pharmacology. Vol. 1267.
Chen, S.E., Sawchuk, R.J., Staba, E. J., 1980. American ginseng. III. Pharmacokinetics of ginsenosides in the rabbit. European journal of drug metabolism and pharmacokinetics, 5(3), 161-168.
Chen, Y.J. 1987. Studies on the metabolites of 20 (s)-ginsenoside Rg2. Journal of Shengyang College of Pharmacology, 4, 202-203.
Christensen, L. P., Jensen, M., Kidmose, U., 2006. Simultaneous determination of ginsenosides and polyacetylenes in American ginseng root (Panax quinquefolium L.) by high-performance liquid chromatography. Journal of agricultural and food chemistry, 54(24), 8995-9003.
Chung, H. S., 2010. Sensory research on ginseng food products. Doktora Tezi, University of Illinois at Urbana-Champaign.Corthout, J., Naessens, T., Apers, S., Vlietinck, A. J., 1999. Quantitative determination of ginsenosides from Panax ginseng roots and ginseng preparations by thin layer chromatography–densitometry. Journal of pharmaceutical and biomedical analysis, 21(1), 187-192.
Court, W., 1975. Ginseng a chinese folk medicine of current interest. The Pharmaceutical Journal, 214, 180-181.
Doğan, Ö., Avcı, A., 2018. Bitkilerle tedavi ve ilaç etkileşimleri. Turkiye Klinikleri Journal of Public Health-Special Topic, 4(1), 49-54.
Erdem, S., Eren, P.A., 2009. Tedavi Amacıyla Kullanılan Bitkiler Ve Bitkisel Ürünlerin Yan Etkileri. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 133.
FDA, 2006. Complementary and Alternative Medicine Products and their Regulation by the Food and Drug Administration.
Fuzzati, N., 2004. Analysis methods of ginsenosides. Journal of Chromatography B, Analytical Technologies in the Biomedical and Life Sciences, 812 (1–2), 119-133.
Hall, T., Lu, Z.Z., Yat, P.N., Fitzloff, J.F., Arnason, J.T., Awang, D. V. C., Blumenthal, M. 2001. Evaluation of consistency of standardized Asian ginseng products in the ginseng evaluation program. HerbalGram, 52, 31-45.
Harkey, M. R., Henderson, G. L., Gershwin, M. E., Stern, J. S., Hackman, R. M., 2001. Variability in commercial ginseng products: an analysis of 25 preparations–. The American journal of clinical nutrition, 73(6), 1101-1106.
Hımı, T., Saıto, H., Nıshıyama, N., 1989. Effect of ginseng saponins on the survival of cerebral cortex neurons in cell cultures. Chemical and Pharmaceutical Bulletin, 37(2), 481-484.
Hu, J. F., Song, X. Y., Chu, S. F., Chen, J., Ji, H. J., Chen, X. Y., Chen, N. H., 2011. Inhibitory effect of ginsenoside Rg1 on lipopolysaccharide-induced microglial activation in mice. Brain research, 1374, 8-14.
Kim J.H., Hahm D.H., Yang D.C., Kim J.H., Lee H.J., Shim I., 2005. Effect of crude saponin of Korean red ginseng on high-fat diet-induced obesity in the rat. J Pharmacol Sci. 97:124–131.
Kim, H. J., Jung, S. W., Kim, S. Y., Cho, I. H., Kim, H. C., Rhim, H., Nah, S. Y., 2018. Panax ginseng as an adjuvant treatment for Alzheimer’s disease. Journal of Ginseng Research.
Kim, S. H., Park, K. S., 2003. Effects of Panax ginseng extract on lipid metabolism in humans. Pharmacological research, 48(5), 511-513.
Lee, J. H., Ko, M. J., Chung, M. S., 2018. Subcritical water extraction of bioactive components from red ginseng (Panax ginseng CA Meyer). The Journal of Supercritical Fluids, 133, 177-183.
Liberti, L.E., Marderosian, A.D., 1978. Evaluation of commercial ginseng products. Journal of pharmaceutical sciences, 67(10), 1487-1489.
Liu, C., Xiao, P., 1992. Recent advances on ginseng research in China. J Ethnopharm. 36(1): 27- 38.
Lum, J. H. K., Fung, K. L., Cheung, P. Y., Wong, M. S., Lee, C. H., Kwok, F. S. L., Lo, S. C. L. (2002). Proteome of Oriental ginseng Panax ginseng CA Meyer and the potential to use it as an identification tool. PROTEOMICS: International Edition, 2(9), 1123-1130.
Mazza, G., Oomah, B.D., 2000. Herbs, Botanicals and Teas. Functional Foods and Nutraceuticals Series. CRC Press, 24-27.
Mihalov, J.J., Marderosian, A.D., Pierce, J.C., 2000. DNA identification of commercial ginseng samples. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 48 (8) (2000), 3744-3752.
Nocerino, E., Amato, M., Izzo, A.A., 2000. The aphrodisiac and adaptogenic properties of ginseng. Fitoterapia, 71, S1-S5.
Özer, E.A., Güven, A., 2008. Fonksiyonel gıdalar ve nutrasötikler. Türkiye 10. Gıda Kongresi, Erzurum.
Phillipson, J.D., Anderson, L.A., 1984. Ginseng, quality, safety and efficiency. Pharm. J, 232, 161-165.
Sezik, E., Yeşilada, E., Demirezer, Ö., 2004. Hızlandırılmış Fitoterapi Meslek İçi Eğitim Programı Ders Notları, Ankara: Türk Eczacılar Birliği Eczacılık Akademisi.
Shin, J. Y., Song, J. Y., Yun, Y. S., Yang, H. O., Rhee, D. K., Pyo, S., 2002. Immunostimulating effects of acidic polysaccharides extract of Panax ginseng on macrophage function. Immunopharmacology and immunotoxicology, 24(3), 469-482.
Siegel, R.K., 1979. Ginseng abuse syndrome, problems with the panacea.Jama, 241:1614–1615.
Smolinske C. S., 2005. Herbal Product Contamination and Toxicity. Journal of Pharmacy Practice.18:188.
Taşdemir, A., Yaman, A. M., 2017. Ginsengin özellikleri ve sağlık üzerine etkileri. Sağlık Akademisi Kastamonu, 2(3), 211-222.
Tekin, H., 2014. Ginsengin random paternli sıçan deri fleplerinin canlılığı üzerine etkisinin incelenmesi. Tıpta Uzmanlık Tezi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi.
TGK, 2004. Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun, http://www.resmigazete.gov.tr/main.aspx?home=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/06/20040605.htm&main=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/06/20040605.htm, Erişim Tarihi: 06.05.2018.
TTB, 2012. Bitkisel Ürünler Ve Sağlık Bilimsel Çerçeve Ve Etik Açısından Yaklaşım, Türk Tabipler Birliği Merkez Konseyi, 12-13.
Van Breemen, R. B., Huang, C. R., Lu, Z. Z., Rimando, A., Fong, H. H., Fitzloff, J. F., 1995. Electrospray liquid chromatography/mass spectrometry of ginsenosides. Analytical chemistry, 67(21), 3985-3989.
Varım, C., Varım, P., Acar, B. A., Vatan, M. B., Kaya, T., Acar, T., Tamer, A., 2015. Enerji İçecekleri Ruhu Kanatlandırıyor ya Bedeni? Ceyhun. Journal of Human Rhythm, 1(3).
Wang, B.X., 1985. Research on Ginseng. Tianjin. China, Tianjin Science and Technology Publishers.
Wen, T. C., Yoshimura, H., Matsuda, S., Lim, J. H., Sakanaka, M., 1995. Ginseng root prevents learning disability and neuronal loss in gerbils with 5-minute forebrain ischemia. Acta neuropathologica, 91(1), 15-22.
Wilkie, A., Cordess, C., 1994. Ginseng--a root just like a carrot? Journal of the Royal Society of Medicine, 87(10), 594.
Winston, D., Maimes, S., 2007. Adaptogens: herbs for strength, stamina, and stress relief. Inner Traditions/Bear & Co.
Yap, K. Y. L., Chan, S. Y., Lim, C. S., 2008. The reliability of traditional authentication–A case of ginseng misfit. Food chemistry, 107(1), 570-575.
Yun, T.K., 2001. Brief introduction of Panax ginseng CA Meyer. Journal of Korean medical science, 16(3).

Ekim 2018 sayısının 91.sayfasında yayımlanmıştır. 

Yazarın diğer yazıları