Prof. Dr. Mustafa Koç

Prof. Dr. Mustafa Koç

Gıda Politikaları

Küresel ekonomide her şey birbiriyle ilişkili

Birleşmiş Milletler Tarım ve Gıda Örgütü FAO’nun yayınladığı 2013 Gıda Fiyat Endeksi, 2012 ortalamalarına oranla 2013’da gıda fiyatlarında yüzde 1,6’lık bir gerileme görüldüğünü duyuruyor.

 


Profesör Dr. Mustafa Koç
Ryerson Üniversitesi, Sosyoloji Bölümü
Toronto-Kanada
mkoc@ryerson.ca

 

2002-2004 ortalamasını 100 baz sayısı kabul eden endeks, 2013’de ortalama 209,9 seviyesine ulaşmış. 2011’de vardığı rekor 230,1'e göre olumlu bir gelişme gibi görünse de 2000’ li yıllarda ulaşılan üçüncü en yüksek ortalama bu (FAO, 2014).
Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ve FAO’nun hazırladıkları "Zirai Görünüm 2013-2022" adlı ortak rapor, 2013-2022 döneminde ortalama olarak gıda fiyatlarının 2002-2012 döneminin üzerinde seyredeceğini duyuruyor.  Rapor, gıda fiyatlarında büyük bir enflasyon beklentisi olmamasına rağmen, gelişmekte olan ülkelerde, özellikle gıda harcamalarının hanehalkı bütçesinin yüzde 20-50’si oranında seyrettiği durumlarda, gıda erişilebilirliğinin önemli bir gıda güvencesi sorunsalı olacağını iddia ediyor (OECD-FAO, 2013).
Türkiye OECD ülkeleri içinde bu konuda hassasiyeti olan ülkeler arasında. TUIK’in hesaplamalarına göre 2010-2012 döneminde Türkiye’de gıda ve alkolsüz içeceklere ayrılan payın hanehalkı bütçesi içinde yüzde 16,6 (İstanbul’da) ile yüzde 28,1 (Kuzeydoğu Karadeniz) arasında seyrettiğini gösteriyor. Bu sayılar ortalama. Geliri düşük aileler için bu yüzdelerin çok daha yüksek olacağı açık. Bu oranlar gıda fiyatlarındaki artışlar konusundaki toplumsal hassasiyetimize dikkat çekmek açısından önemli. Gıda güvencesi ve şiddet olayları arasındaki nedensellik ilişkilerini inceleyen araştırmalarında, Hendrix ve Brickman, gıda fiyatlarındaki artışların kentsel toplumsal huzursuzlukları körükleyici özelliklerine dikkati çekiyorlar.
Kaynak: TUIK 2013.
Küreselleşen dünya ekonomisinde herhangi bir ülkede yaşanan kuraklığın veya piyasalardaki ani bir haraketliliğin başka ülke ve bölgeleri de etkilemesi kaçınılmaz oluyor. İşin garip tarafı hava iyi gitse de sorun oluyor, kötü gitse de. 2012 de ABD’nin Orta-batısında (MidWest) hüküm süren kuraklık özellikle mısır ve soya üretimini kötü etkileyip gerek verimde gerekse toplam üretimde ciddi düşüşlere neden olunca, Amerikalı üreticiler kadar, dünyanın her yanında mısır ve soyayı hayvan yemi olarak kullanan et sektörü de bu durumdan olumsuz olarak etkileniyor. 2012 yılında mısırda verim 1995’den beri elde edilen en düşük seviyeye inerek 123,4 buşel/ acre seviyesine düşüyor (USDA, 2012). Bu durum mısır fiyatlarının buşel başına $6,75-$7,15 çıkmasına neden olurken, Morgan Stanley’in emtia araştırmaları başkanı Hussain Alladina, Bloomberg TV’ye mısır fiyatlarının 2013’de 10 doları bulabileceğini duyuruyor (Bloomberg TV, 2012).  2013 yazında ise bu kez ABD’de üretim patlayıp, 1994’den beri en yüksek verim ve üretim artışı sağlanınca mısırın buşeli 4,08 dolara kadar düşüyor (Wilson, 2014). Mısır üreticisi şaşkın, mısırı girdi olarak kullanan sektörler şaşkın, ola ki Morgan Stanley’in uzmanı da şaşkın. Bloomberg TV 2013 Şubat’ında Bay Alladina’nın Morgan Stanley’den ayrılıp Ontario Öğretmenler Emeklilik Fonuna geçtiğini duyuruyor (Loder, 2013). Dünyanın bir başka yerinde, TZOB Genel Başkanı Bayraktar: “Hasadın yeni başladığı dönemde, TMO tarafından 64 kuruş olarak açıklanan mısır alım fiyatı.....Karadeniz Bölgesi’nde yüzde 30 nem oranına sahip mısırda 43 kuruşa kadar geriledi” diye yakınıyor (TZOB, 2013). Anlayacağınız gibi ABD’nin başarılı hasadı Türk mısır üreticilerini de vuruyor.
Bütün bunlara akıl erdirmek zor. Bir bakıyorsunuz faizler artmış. Doların değeri geriledi diye sevinirken, borcunuz katlanıvermiş. Küresel ekonomide her şey birbiriyle ilişkili: iklim de, emtia fiyatları da, açlık da, obezite de, biyoyakıtlar da. Oxfam tarafından 2012’de yayınlanan Tahıl Sırları (Cereal Secrets) adlı rapor, küresel tahıl sektörünün ve sektörün dört devi, ya da emtia tüccarlarının ABCD’si diye adlandırılan Arthur Daniels Midland (ADM), Bunge, Cargill ve Louis Dreyfus’ün gıda sektöründeki krizle ilişkilerini sade ve anlaşılır bir dille anlatıyor (Murphy, Burch, Clapp, 2012).
Dünya gıda fiyatları üzerinde etkisi açısından bir başka kuraklık haberine de bakmakta yarar olacak 2014’de. Üç yıldır peş peşe kuraklık rekorlarının kırıldığı Kaliforniya eyaletinde, 2014'ün son beş yüz yılın en kurak yılı olabileceği iddia ediliyor (Ross, 2014). Bunun etkisi kimi vurur belli olmaz. Kaliforniya, mısırın soyanın memleketi değil. Küresel emtia piyasalarından çok sebze, meyve, et, süt, ceviz, badem üretiyor, ABD ve Kanada’nın bostanı, arka bahçesi. Küresel planda üzüm, kayısı, domates ve meyve suyu sektörlerine etkileri ne olur acaba Kaliforniya’daki kuraklığın?
Küresel nedensellikler birbirini tetikliyor. Kaliforniya’nın krizi bir başka bölgeye fırsat olabiliyor. Mısır fiyatının artışı yem fiyatlarını etkiliyor. Borçtaysan, doların artışı iflası getiriyor. Faizler artınca borçlar katlanıyor. Sulama sektörünün büyük ismi Göktepe Plastik’in ve kanatlı sektöründe Şeker Piliç’in iflasları, Aytaç Et ve Yörsan’da el değiştirmeler, iflas erteletme furyasına katılan Narda Narin, Verde Yağ örnekleri, buzdağının su üstünde kalan yanı gibi, gıda sektörünün sıkıntılarının sadece bir kısmını yansıtıyor.
2014 çevre ekonomiler için zor bir dönem olacak gibi görünüyor. Seçim gibi siyasi tavizlere eğilimin güçlü olduğu dönemlerde bu sıkıntıların katlanacağını düşünebiliriz. Milli spor olarak birbirinin ayağına sıkmayı tercih eden toplumlarda, ortak akıl ve siyasi diyalog yerine gerilim ve çözümsüzlük sıkça karşılaşılan bir eğilim. Faiz oranlarındaki artışla borç batağındaki pek çok firmanın daha büyük sıkıntılar yaşayacağını, bu arada marka toplamak için bekleyen devlerin sırada beklediğini tahmin etmek de zor olmasa gerek. Küresel ekonomilerde satranç tahtasının tek karesine takılmayıp tüm 64 kareye bakmak gerekiyor.

Bloomberg TV 2012. Hussein Allidina Says Corn May Reach $10 a Bushel, http://www.youtube.com/watch?v=AFX-MzopDuI adresinde erişildi.
FAO. 2014. Food Price Index. http://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/ adresinde erişildi.
Hendrix, C. Brinkman, H. 2012. Food insecurity and conflict Dynamics – Causal linkages and Complex feedbacks. FAO High-Level Expert Panel on Food Insecurity in Protracted States. Rome, 13-14 Eylül 2012.
Loder, A. 2013. Morgan Stanley’s Allidina Said Leaving for Ontario Teachers. Bloomberg News. 11 Şubat 2013. http://www.bloomberg.com/news/2013-02-11/morgan-stanley-commodity-research-head-allidina-said-to-exit-1-.html adresinde erişildi.
Murphy, S. Burch, D. Ve Clapp, J. 2012. Cereal Secrets: The World's Largest Grain Traders and Global Agriculture. Oxfam Research Reports. Ağustos 2012.  http://www.oxfam.org/sites/www.oxfam.org/files/rr-cereal-secrets-grain-traders-agriculture-30082012-en.pdf adresinde erişildi.
OECD-FAO. 2013. OECD–FAO Agricultural Outlook 2013-2022. http://www.oecd.org/site/oecd-faoagriculturaloutlook/highlights-2013-EN.pdf adresinde erişildi.
Ross, P. 2014. Current California Drought Is Driest In State’s History; Scientists Fear ‘Megadroughts’ On Their Way. Internatıonal Business Times, January 27 2014, http://www.ibtimes.com/current-california-drought-driest-states-history-scientists-fear-megadroughts-their-way-1548912 adresinde erişildi.
TUIK 2013. Hanehalkı Tüketim Harcaması (Bölgesel), 2012. TUIK Haber Bülteni. Sayı: 13631, 21 Kasım 2013, http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13631 adresinde erişildi.
TZOB, Türkiye Ziraat Odaları Birliği. 2013. Mısır fiyatları 43 kuruşa kadar geriledi…TZOB 26 Eylül 2013. http://www.tzob.org.tr/Bas%C4%B1n-Odas%C4%B1/Haberler/ArtMID/470/ArticleID/546/M%C4%B1s%C4%B1r-fiyatlar%C4%B1-43-kuru%C5%9Fa-kadar-geriledi%E2%80%A6 adresinde erişildi.
USDA, United States Department of Agriculture, Economic Research Service. 2012. U.S. Drought 2012: Farm and Food Impacts. file:///J:/USDA%20ERS%20-%20U.S.%20Drought%202012%20%20Farm%20and%20Food%20Impacts.htm#.Uuh5WrROm1s adresinde erişildi.
Wilson, J. 2014. Corn Pile Biggest Since 1994 as Crop Overwhelms Use: Commodities. Bloomberg Sustainability. 9 Ocak 2014. file:///J:/Corn%20Pile%20Biggest%20Since%201994%20as%20Crop%20Overwhelms%20Use%20%20Commodities%20-%20Bloomberg.htm adresinde erişildi.