Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

"Kuşburnu"

Kuşburnu, A, B1, B2, B3, B6, E, C ve K vitaminlerini, potasyum, kalsiyum, sodyum, fosfor, magnezyum, demir, çinko, bakır, mangan minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir.

Meyve yapısında bulunan doğal şekerler, organik asitler ve taninler meyveye ekşi tatlı karışımı mayhoş bir lezzet vermektedir.

Dr. Cem Toker

Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
c.toker@zae.gov.tr

Rosaceae familyasına ait kuşburnu ülkemizin bütün bölgelerinde doğal olarak yetişmektedir. Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika kıtalarında yaygın olarak bulunan kuşburnu zorlu ekolojik koşullara karşı oldukça dirençli çalı formunda çok yıllık bir bitkidir. Doğal olarak yetişen türleri eylül ayında meyve vermektedir. Dünya genelinde 70-100 türü bulunan kuşburnunun yaklaşık yüzde 25’i ülkemizde (27 tür) yetişmektedir. Kuşburnu, 3-6 gr ağırlığında, 3 cm çapında ve parlak kırmızı renkte bir meyvedir. Meyveleri, meyve suyu, marmelat, reçel, bitkisel çay ve gıda katkı maddesi olarak kullanılmaktadır (ERCİŞLİ, S., 2007; FAN ve ark., 2014).

Kuşburnu, A, B1, B2, B3, B6, E, C ve K vitaminlerini, potasyum, kalsiyum, sodyum, fosfor, magnezyum, demir, çinko, bakır, mangan minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (FAN ve ark., 2014). Meyve yapısında bulunan doğal şekerler (glukoz ve fruktoz), organik asitler (malik ve sitrik) ve taninler (ellagik asit) meyveye ekşi tatlı karışımı mayhoş bir lezzet vermektedir.

                                   

Kuşburnu yüksek miktarda karotenoid ve askorbik asit içermekte olup bunu organik asitler, çoklu doymamış yağ asitleri ve fenoller takip etmektedir. Kompleks fitokimyasal içeriği ile fonksiyonel bir gıda maddesi olan kuşburnu, doğal farmasötikal (ilaç) ve nutrasötikler gibi sağlığı koruyan immün sistemini güçlendiren maddelerin hazırlanmasında kullanılmaktadır (AHMAD ve ark., 2016). Meyve yapısında başta likopen olmak üzere ß-karoten, lutein, zeaksantin ve rubiksantin karotenoidleri bulunmaktadır. Özellikle doğal olarak yetişen meyvedeki likopen (12.9-35.2 mg/100 g) içeriği domatesten (2.3-5.2 mg/100 g) daha fazladır (BOHM ve ark., 2003). Kuşburnu; laurik, palmitik, linoleik, ?-linolenik, nonadesiklik, cis-C19:1 ve cis-C22:2 asitlerden oluşan 7 major esansiyel yağ asitini, sitrik ve malik organik asitlerini, glukoz ve fruktoz şekerlerini içermektedir (ERCİŞLİ, S., 2007). Kuşburnunu fonksiyonel gıdalar arasına dahil eden esansiyel biyoaktif bir bileşen kaynağı olan galaktolipit bileşeni ((2S)-1,2-di-O-[(9Z,12Z,15Z)-oktadeka-9,12,15-trienoil]-3-O-ß-D-galaktopiranozil gliserol (GOPO)) meyvede önemli miktarda bulunmaktadır (LARSEN ve ark., 2003). Meyve, ellagitanin (ellagik asit), flavonoller (kuersetin, kuersetin-glikozid), fenolik asitler (hidrosinnamik asitler) ve proantosiyanidin aglikonları içermektedir (SALMINEN ve ark., 2005). Kuşburnu, oksidatif strese bağlı oluşan oksidasyonu azaltarak veya önleyerek dejeneratif hastalıklardan ve yaşlanmadan korunmak için yüksek miktarda antioksidan kapasiteye (oksijen radikal absorbans kapasitesi (ORAC) 83.8-108.5 µmol/g) sahiptir (USDA, 2016.).

Meyve içerdiği fitokimyasallara bağlı olarak antioksidan, antimutajenik, antikarsinojenik, antiinflamatuvar ve antitümör etki göstermektedir. Kuşburnu ile ilgili yapılan klinik çalışmalar, grip, ülser, kronik ağrı ve cilt üzerinde oldukça faydalı olduğunu belirtmektedir (GUIMARAES ve ark., 2010).

Artrit eklemlerde kıkırdak dokunun yapısında bozulma, kıkırdakta incelme, aşınma ve tahribatı ile oluşan eklem hastalığıdır. En yaygın görülen türleri osteoartrit ve romatoid artrit’dir. Düzenli kuşburnu tüketimi serum C-reaktif protein ve keratin seviyesini azaltarak, aspirin benzeri aktivite göstererek siklooksigenaz enzimlerini (COX-1 ve COX-2) inhibe ederek ve inflamasyon oluşumuna öncülük eden nötrofil kemotaksisini önleyerek halk arasında kireçlenme olarak adlandırılan osteoartrit hastalığını önlemektedir (JAGER ve ark., 2007).

Yapılan klinik çalışmalar, biyoaktif bileşen (2S)-1,2-di-O-[(9Z,12Z,15Z)-oktadeka-9,12,15-trienoil]-3-O-ß-D-galaktopiranozil gliserol (GOPO) galaktolipidin inflamasyon ve artrit (eklem ve kemik sistemini etkileyen ağrılı rahatsızlık) üzerinde tedavi edici özelliği olduğunu ortaya koymuştur. Kalça ve diz osteoartrit hastası 94 kişiye 3 ay boyunca 5 g/gün kuşburnu tozu verilmiş, sonuçta 3 hafta sonra ağrıda önemli bir azalma olduğu saptanmıştır (WINTHER ve ark., 2005). Diğer bir klinik çalışmada, romatoid artrit hastası 89 kişiye 6 ay boyunca 5 g/gün kuşburnu verilmiş sonuçta hastalık semptomlarında önemli iyileşmeler görülmüştür (WILLICH ve ark., 2010).

Kuşburnu yapısında yüksek konsantrasyonda bulunan C vitamini nitrozaminler gibi karsinogenezlerin oluşumunu sınırlayarak oksidatif hasar sonucu meydana gelebilecek kanser türlerinin (akciğer, göğüs, kolon, mide, ağız boşluğu, gırtlak, yemek borusu) oluşumunu önlemektedir (SHARMA ve ark., 2012). Meyvedeki C vitamini, deri, bağ ve kıkırdak dokularındaki kolajenin onarım ve oluşumunda rol oynamakta aynı zamanda antioksidan, pro-oksidan, metal şelatör, indirgen ajan özellikleri ile sağlık üzerinde pozitif çoklu fonksiyonel etkiye sahiptir (KRISHNAIAH ve ark., 2007).

Meyvedeki çoklu doymamış yağ asitleri (linoleik ve ?-linolenik asit) kan basıncı, kan vizkozitesi, nöral fonksiyonları düzenlemekte, ayrıca kardiyovasküler hastalıklar, ateroskleroz (damar sertliği), inflamasyon ve diyabeti önlemektedir. Her iki esansiyel yağ asidi de romatoid artrit, göğüs ve kolon kanserine karşı koruyucu etki göstermektedir (SHARMA ve ark., 2012).

Kuşburnu içeriğindeki karotenoidler mide ve duodenal ülserin yüzde 80-90 oranında etken ajanı olan Helicobacter pylori bakterisinin gastrointestinal sistem mukozasına yapışmasını engelleyerek ülseri önlemektedir (HORVATH ve ark., 2012). Yapısındaki likopen karotenoidi, kardiyovasküler hastalıklar, katarakt, astım ve çeşitli kanser (meme, akciğer, mesane, yumurtalık, kolon, pankreas, prostat) türlerine karşı önleyici etki göstermektedir. Likopen, bayanlarda servikal kanserlerin majör sebebi olan HPV (Human papilloma virüsü- insan siğil virüsü) olarak bilinen virüse karşı vücudu korumaktadır (ANONYMOUS, 2016).

Kuşburnu diğer meyvelere göre daha yüksek konsantrasyonda C vitamini, karotenoid (likopen), galaktolipit ve ellagitanin (ellagik asit) içerdiği için vücutta serbest radikallere bağlı oluşabilecek oksidatif hasarları önlediğinden ve vücudun savunma mekanizmasını güçlendirdiğinden dolayı günlük beslenme alışkanlıkları içerisinde fonksiyonel bir gıda maddesi olarak sürekli tüketilmesi gereken mucizevi bir meyvedir.

Kaynaklar

AHMAD, N., ANWAR, F. and GILANI, A.U., 2016. Rose Hip (Rosa canina L.) Oils. In: Preedy, V.R. (Ed.), Essential Oils in Food Preservation, Flavor and Safety. Academic Press, 667-675.

ANONYMOUS, 2016. MedlinePlus Medikal Ansiklopedi. Lycopene: MedlinePlus Supplements. https://medlineplus.gov/druginfo/natural/554.html. (Erişim tarihi : 21 Eylül 2016)

BOHM, V., FROHLICH, K. and BITSCH, R., 2003. Rosehip –– a ‘‘new’’ source of lycopene? Molecular Aspects of Medicine 24: 385-389.

ERCİŞLİ, S., 2007. Chemical composition of fruits in some rose (Rosa spp.) species. Food Chemistry, 104(4):1379-1384.

FAN, C., PACIER, C. and MARTIROSYAN, D.M., 2014. Rose hip (Rosa canina L): A functional food perspective. Functional Foods in Health and Disease, 4(11):493-509.

GUIMARAES, R., BARROS, L., CARVALHO, A.M. and FERREIRA, I.C.F.R., 2010. Studies on chemical constituents and bioactivity of Rosa micrantha: an alternative antioxidants source for food, pharmaceutical, or cosmetic applications. J. Agric. Food Chem. 58: 6277-6284.

HORVATH, G., MOLNAR, P., RADO-TURCSI, E., DELI, J., KAWASE, M., SATOH, K., TANAKA, T., TANI, S., SAKAGAMI, H., GYEMANT, N., MOLNAR, J., 2012. Carotenoid composition and in vitro pharmacological activity of rose hips. Acta Biochim Pol., 59(1):129-132.

JAGER, A.K., ELDEEN, I.M.S. and VAN STADEN, J., 2007. COX-1 and -2 activity of rose hip. Phytotherapy Research, 21(12):1251-1252.

KRISHNAIAH, D., SARBATLY, R. and BONO, A., 2007, Phytochemical antioxidants for health and medicine- a move towards nature. Biotechnol Molec Biol Rev, 1:97-104.

LARSEN, E., KHARAZMI, A., CHRISTENSEN, L.P. and CHRISTENSEN, S.B., 2003. An antiinflammatory galactolipid from rose hip (Rosa canina) that inhibits chemotaxis of human peripheral blood neutrophils in vitro. J. Nat. Prod., 66(7):994-995.

SALMINEN, J.K., KARONEN, M., LEMPA, K., LIIMATAINEN, J., SINKKONEN, J., LUKKARINEN, M. and PIHLAJA, K., 2005. Characterization of proanthocyanidin aglycons and glycosides from rosehips by high- performance liquid chromatography–mass spectrometry and their rapid quantification together with vitamin C. J. Chromatogr. A., 1077:170-180.

SHARMA, B.,SINGH, B., DHYANI, D., VERMA, P.K. and KARTHIGEYAN, S., 2012. Fatty acid composition of wild growing rose species. Journal of Medicinal Plants Research, 6(6): 1046-1049.

USDA, 2016. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. 2010. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal.de/download/ORAC_R2.pdf

WILLICH, S.N., ROSSNAGEL, K., ROLL, S., WAGNER, A., MUNE, O., ERLENDSON, J., KHARAZMI, A., SORENSEN, H. and WINTHER, K.,2010. Rose hip herbal remedy in patients with rheumatoid arthritis - a randomised controlled trial. Phytomedicine, 17(2):87-93.

WINTHER, K., APEL, K. and THAMSBORG, G., 2005. A powder made from seeds and shells of a rose-hip subspecies (Rosa canina) reduces symptoms of knee and hip osteoarthritis: a randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Scand J Rheumatol, 34(4):302-308.

Kasım 2016 sayısının 102.sayfasında yayımlanmıştır.