Mağribin yükselen güneşi: Fas

Arapça kökenli Mağrip ya da Osmanlıca “Diyar-ul Magrib” ile Kuzeybatı Afrika bölgesi ve ülkeleri tanımlanır. Her ne kadar “mağrip”in kelime anlamlarından biri güneşin battığı yer de olsa, oralardan şimdi bir güneş yükselmektedir.

Prof. Dr. Y. Onur Devres
Devres Teknoloji ve Danışmanlık Hiz. Ltd. Şti.
onur@devres.net

Afrika’nın köşe taşı Fas, Avrupa ve Amerika kıtaları arasında köprü olarak yer alır. Başkenti Rabat (1 843 000 kişi, üçüncü büyük şehir) ve en büyük şehri Casablanca (4 270 000 kişi)’dır. Diğer önemli şehirleri Fes, Marakeş, Tanca ve Agadir olarak sıralanabilir. Fas’da yaklaşık 35 milyon insan 446 550 km2 alanda yaşamaktadır. Gayrisafi Yurtiçi Hasıla’sı (GSYİH ya da İngilizce kısaltma ile GDP) 100 milyar USD civarında olup, yıllık büyümesi 2015 yılında %4.4 olmuştur. Doğal kaynakları, Atlas Okyanusu ve Akdeniz’e olan kıyıları ve politik olarak stabilitesi sonucu Avrupa, ABD, uzak doğu ile körfez ülkeleri firmalarınca lojistik ve teknolojik hub olarak seçilmesine neden olmuştur. Bu konudaki yatırımların önümüzdeki yıllarda da devamı için karşılıklı planlamaların mevcut olduğu ifade edilmektedir. 

İşin gerçekte ne durumunda olduğunu biraz daha göz önüne sermek için şu örnekler verilebilir: i) Airbus on yıldan beri Fas’tadır; ii) Uzay ve havacılık firmalarından United Technologies ve Safran da Fas’da yer almaktadır; iii) Ekim 2016’da “Boeing Ecosystem” ile 1 milyar USD’lik ihracat ve 8,700 kişilik işgücü yaratılması ile ilgili anlaşma yapılmıştır; iv) 2016 yılının ilk sekiz ayında uçak parçaları ihracatı 590 milyon USD (Fas ihracatının %3.5’u) olmuştur; v) Fas, 2020’de 10 milyar USD otomotiv ihracatını hedeflemektedir. (Türkiye’nin 2016/11 ay ihracatı 21.9 milyar USD olmuştur.) Liman yatırımlarını da buna göre planlamaktadır; vi) PSA Peugeot Citroen yılda 200,000 araç üretmek için geçtiğimiz yıl yatırım kararı almıştır. Bunun sonucunda GSYİH içindeki otomotivin payı %16’dan %20’ye çıkacaktır. (Türkiye’nin ilk 11 ayda toplam ihracatı 1,022,000; otomobil ihracatı ise 659, 000 adet olmuştur.); vii) 2003 yılında Somaca’da çoğunluk hisselerini alması ile yatırımlara başlayan Renault’un, yalnızca Fas Tanca’daki yatırımı 1.6 milyar Euro’dur. Yılda 340,000 araç üretme kapasitesine sahip tesiste 2015 yılında 229,000 araç üretilmiştir. Buradan 8 milyon konteyner/yıl kapasiteye sahip Tanca limanına tren ile 30 dakikada ulaşılmaktadır. (Türkiye limanlarının teorik konteyner kapasitesi 11 milyon’dur.); viii) Diğer dış yatırımcı şirketler BIM (Türkiye), Borbardier, FigeacAero, Total, Holcim, STMicroelectronics, Furukawa Electric, Sanofi-Aventis, Nestle, Danone olarak sıralanabilir.
Fas’ın yıllık ihracatı 28 milyar USD olup, %10’unu tarım ve gıda ile ilgili ürünler oluşturmaktadır. Yıllık narenciye ve erkenci meyve-sebze ihracatı 1.6 milyon ton civarındadır. Diğer taraftan tarım-gıda alanında çalışan insan sayısı, toplam iş gücünün yaklaşık yarısını oluşturmaktadır. Bu nedenle tarım-gıda kaynaklı gelirlerin artması Fas ailelerini doğrudan etkileyecektir. Bu nedenle de Fas Devleti konu ile ilgili teşvikleri devreye sokmuştur.
İklim değişikliği Fas için en önemli problemlerden birini oluşturmaktadır. Bu nedenle tarımsal üretim ve gıda işlemede su tüketiminde tasarrufa gidilmesi ile ilgili önlemlerin alınması, yeni teknolojilerin devreye sokulması önem taşımaktadır.
Aralık ayında yayınlanan “MediTerra Zero Waste in the Mediterranean” isimli “International Centre For Advanced Mediterranean Agronomic Studies” ve UN FAO raporuna göre Yakın Doğu ve Kuzey Afrika (NENA) ülkelerinde gıda kaybı ve atığı yılda kişi başına 215-250 kg civarındadır. Bunun parasal değeri toplamda 60 milyar USD civarına ya da kişi başı yaklaşık 120 USD’ye karşılık gelmektedir. Böylelikle söz konusu kayıp gıdanın üretimi için kullanılan 42 milyar m3 su ve 360 milyon hektar tarım alanı da (Türkiye’nin işlenen tarım alanı 25 milyon hektar civarındadır.) boş yere kullanılmaktadır. Bu nedenle yakın tarihte NENA bölgesinde tarım ve gıda işlemede kayıpları azaltıcı, verimliliği artırıcı tedbirlerin ve gerekli yatırım kararlarının alınması kaçınılmazdır.
14 Aralık 2016 tarihinde “MAFEX Maghreb Food Exhibition, Casablanca” kapsamında, Prof. Dr. Y. Onur Devres moderatörlüğünde gerçekleştirilen “Fas gıda üretiminde karşılaşılan problemler ve çözüm önerileri” ile “Fas gıda üretiminde soğuk zincir uygulamaları” isimli iki yuvarlak masa tartışması yapılmıştır. Fas üniversite, devlet ve özel sektör kuruluşlarını temsil eden kişiler yukarıda sıralanan hususlar üzerinde durmuşlar ve konuyu değerlendirmişlerdir. Ortaya çıkan sonuçlar kısaca aşağıda özetlenmiştir:
1) Bilgi ve finans açısından küçük ölçekli üreticilerin baskınlığı ve getirdiği sıkıntılar,
2) Soğuk zincirde kapasite eksikliği ve mevcudun verimli bir şekilde yönetilememesi,
3) Güncel teknolojilerin uygulanmasında pratik eksikliği,
4) İklim değişikliği ile ortaya çıkan/çıkabilecek olumsuz hususlar,
5) Yağış ve yeraltı suyu temininde yaşanan yıllık, mevsimsel ve coğrafik sıkıntılar,
6) Pazarın beklentilerinin kalite ve sunuş açısından karşılanmasında yaşanan problemler,
7) Yeni teknolojilere olan yatırım eksikliği,
8) İşleme, saklama ve paketleme teknolojileri konularında bir üst segmente geçişte yaşanan problemler ve sürecin alt yapı sıkıntıları nedeni ile uzaması,
9) Gıda güvenliği ile ilgili hususların pratikte tam olarak oturtulmaması, standartların takibinde yaşanan problemler,
10) Yatırım miktarının ve tarımsal üretimin artırılmasında yaşanan sıkıntılar.
Bunların bir bölümü bizim de yakın tarihte yaşadığımız tecrübeler olduğu için, aktarılması sırasında da Türk firmalarına avantaj sağlayacaktır. Diğer taraftan mevcut bir takım hususlar da tarım ve gıda üretiminde avantaj sağlamaktadır:
1) Gıda ihracatının ekonomik gelişimde yaygın gelir dağılımı sağlaması (işgücünün yaklaşık yarısı bu alanda istihdam edilmektedir),
2) İklim avantajı nedeni ile uygun ürünlerde yıl boyu üretimin sağlanabilmesi,
3) Aynı nedenle erkenci üretimlerin planlanabilmesi,
4) Bir bölümü Türk firmaları tarafından da gerçekleştirilen uygun yol ve liman bağlantıları,
5) Avrupa ile mevzuat alanında sağlanan uyum,
6) Tarım ve gıda yatırımları ile ilgili devlet desteği,
7) Lojistik alt yapı ile ilgili yatırım ve doğrudan yabancı sermaye ile gelen iş gücünün beklentilerinin karşılanması için pazarın doyurulması ihtiyacı.

Sonuç olarak dış pazarlara açılma arayışında olan Türk firmaları açısından uygun bir hedef olan Fas ile ilgili kararlar alınırken, neden Boeing’in geldiğinin de eş zamanlı değerlendirilmesinin uygun olacağı düşünülmektedir.

Ocak 2017 sayısının 78.sayfasında yayımlanmıştır.