Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Renklerin mucizesi: Balkabağı

Geçmişi M.Ö. 3400 yılına dayanan balkabağının (Cucurbita moschata) anavatanı Meksika’dır. Ekim ayından itibaren hasat edilebilen balkabağının kabuk rengi, bej, açık pembe veya turuncu olup meyve eti turuncu renktedir.

Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Bornova-İZMİR.
c.toker@zae.gov.tr

Geçmişi M.Ö. 3400 yılına dayanan balkabağının (Cucurbita moschata) anavatanı Meksika’dır. Cucurbitaceae familyasına ait olan balkabağı, zorlu iklim koşullarına dayanıklı, organik maddece zengin, drenajı iyi yapılmış, pH 5.5-6.8 topraklarda yetişebilmektedir (DECKER-WALTERS ve WALTERS, 2000). Balkabağı, kabuk (% 8.20-13.89), meyve eti (% 71.75-86.06) ve çekirdek (% 2.70-5.89) bölümlerinden oluşmaktadır (JACOBO-VALENZUELA ve ark., 2011). Ekim ayından itibaren hasat edilebilen balkabağının kabuk rengi, bej, açık pembe veya turuncu olup meyve eti turuncu renktedir. Türkiye İstatistik Kurumu 2015 yılı verilerine göre, Türkiye’de toplam 95.363 kg balkabağı üretilmiş, üretim yoğun olarak Ankara (11.176 ton), Sakarya (9.955ton), Düzce (7.646 ton), Samsun (6.700 ton), Eskişehir (6.235 ton), Bilecik (5.133 ton) ve Çankırı (4.025 ton) illerinde gerçekleşmiştir (ANONYMOUS, 2017). Kış mevsiminin ilk ayına girdiğimiz bugünlerde tezgahlarda sık sık görmeye başladığımız balkabağı ülkemizde daha çok tatlısı yapılarak ayrıca çorba, yemek, tart, reçel, pasta ve dondurma yapımında kullanılarak tüketilmektedir.

Balkabağı, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2017a)

Düşük miktarda şeker içeren balkabağı yapısında glikoz, fruktoz ve sukroz şekerleri bulunmaktadır (MENDELOVA ve ark., 2017). Balkabağı, sindirim sistemi bezleri ve bağırsak hareketlerinin uyarılmasına yardımcı olan ve aynı zamanda vücudun alkali haline gelmesinde etken rolü olan sitrik, malik ve fumarik organik asitlerini içermektedir (NAWIRSKA-OLSZANSKA ve ark., 2014). Meyve karotenoid içeriği yönünden oldukça zengindir. Balkabağında majör olarak ß-karoten bulunurken, bunu ?-karoten, lutein, likopen, kriptoksantin, zeaksantin ve cis- ß-karoten takip etmektedir. Balkabağı yaklaşık % 2 oranında protein içermektedir. Yapısında nicelik açısından sırası ile lösin, valin, lisin, izolösin, fenilalanin ve treonin esansiyel aminoasitleri ve ?-aminobutirik asit (GABA) bulunmaktadır (ZHOU ve ark., 2007). Toplam fenol konsantrasyonu ekolojik koşullar ve orijine bağlı olarak 24.00-90.59 mg/100 g (gallik asit eşdeğeri cinsinden) aralığında değişmektedir. Fenol içeriği, klorojenik, p-hidroksibenzoik, p-kumarik, protokateşik, vanilik ve sinapik asitlerden oluşmaktadır (DRAGOVIC-UZELAC ve ark., 2005; ZDUNIC ve ark., 2016). Flavonol profili, apigenin (8.8 mg/kg), izoramnetin (34.8 mg/kg), kamferol (22.6 mg/kg), kuersetin (3.8 mg/kg) ve luteolin (18.1 mg/kg) bileşenlerinden oluşmaktadır (CAO ve ark., 2010). Balkabağı çekirdeği % 40-50 yağ (kurumadde de) içeriğine sahiptir. Çekirdekte majör olarak palmitik, stearik, oleik ve linoleik yağ asitleri bulunmaktadır (ZHOU ve ark., 2007). Balkabağı, 4.83 µmol/g antioksidan kapasiteye (oksijen radikal absorbans kapasitesi-ORAC) sahiptir (USDA, 2017b).

Balkabağı, yapısındaki fitokimyasallara bağlı olarak antioksidan, antikanserojen, antiinflamatuvar, antidiyabetik, antibakteriyal, antitümoral, antihiperkolesterolemik, antimutajenik, antihelmintik, analjezik ve immün modilasyon etki göstermektedir (CAILI ve ark., 2006; FU ve ark., 2006; NEELAMMA, ve ark., 2016; YADAV ve ark., 2010).

Vücutta reaktif oksijen ve nitrojen türlerinin oluşumu ve ortadan kaldırılması esnasında meydana gelen dengesizlik sonucu oluşan oksidatif stres, öncelikli olarak yaşlanma sürecini etkileyerek aterosklerozis, kanser, diyabet ve nörolojik hastalıkların dahil olduğu çeşitli kronik hastalıklara sebep olmaktadır. Balkabağı, içerisindeki vitamin A, vitamin E, ß-karoten, p-hidroksibenzoik asit, vanilik asit ve polisakkaritlere bağlı olarak plazmada serbest radikallerin temizlenmesine yardımcı olan endojen antioksidanlardan süperoksit dismutaz (SOD) ve glutatyon peroksidaz (GSH-Px) enzim aktivitelerini arttırarak ve lipid peroksidasyon ürünü malondialdehit (MDA) oluşumunu azaltarak antioksidan etki göstermektedir (CAILI ve ark., 2006; YADAV ve ark., 2010).

Balkabağı beyinde glutamat dekarboksilaz (GAD) enzimi aracılığı ile glutamik asitten de sentezlenebilen ?-aminobutirik asit (GABA) içermektedir. ?-aminobutirik asit (GABA), beyin metabolizması ve işleyişi için önemli bir nörotransmitterdir. İnhibitör yönde etki gösteren ?-aminobutirik asit (GABA), merkezi sinir sisteminde klor iyonu kanallarının açılmasını kontrol etmektedir. Bu bileşik, nöronal aktiviteyi azaltarak vücudu sakinleştirmekte, anksiyete ve strese karşı koruyucu etki göstermekte ve ayrıca kardiyovasküler fonksiyonları düzenlemektedir (BOONSTRA ve ark., 2015; ZHOU ve ark., 2007). Esansiyel bir aminoasit olan L-triptofan, vücuda canlılık ve mutluluk hissi veren nörotransmitter serotonin sentezlenmesinde kullanılmaktadır. Balkabağı çekirdeği önemli miktarda L-triptofan aminoasiti içeriği ile depresyonun önlenmesinde ve tedavisinde fonksiyonel bir gıda maddesi olarak kullanılmaktadır (YADAV ve ark., 2011).

Balkabağı yapısındaki fenolik bileşenler, ?-glukozidaz ve ?-amilaz enzimlerinin aktivitelerini baskılayarak kan şekeri emilimini yavaşlatıp, polisakkaritler ise plazmada kan şekeri seviyesini azaltıp insülin seviyesini arttırarak tip 2 diyabete karşı antidiyabetik etki göstermektedir (YADAV ve ark., 2010). Meyve karotenoid içeriği ile yaşa bağlı ortaya çıkabilen katarakt ve makula dejenerasyonu (kalıcı santral görme kaybı) hastalıklarına karşı koruyucu etki göstermektedir (JACOBO-VALENZUELA ve ark., 2011). Balkabağı çekirdeği yapısındaki çoklu doymamış yağ asitleri, plazmada lipid metabolizmasını düzenlemekte ve HDL konsantrasyonunu arttırmaktadır (ZHOU ve ark., 2007).

Yapılan in vitro ve in vivo çalışmalar balkabağı içerisindeki polisakkaritlere bağlı olarak melanom cilt kanseri ve lösemi kanser hücrelerinde, düzenli olarak haşlanmış balkabağı suyu tüketiminin anormal hücrelerin proliferasyonunu engellediği saptanmıştır (CAILI ve ark., 2006). Balkabağı yapısındaki tip 1 ribozom inaktif protein cucurmosin bileşeni, tümör hücrelerinin proliferasyonunu inhibe ederek ve apoptozise indükleyerek sitotoksik etki göstermektedir. Özellikle karaciğer kanser hücrelerinde (HepG2), pankreas kanser hücrelerinde (BxPC-3) ve prostat kanser hücrelerinde apoptozis yolu ile kanser hücrelerini inhibe etmektedir (JIAN ve ark., 2005; XIE ve ark., 2012; ZHANH ve ark., 2012).

Balkabağı; vitamin A, potasyum, fenolik bileşen, flavonol, ?-aminobutirik asit ve cucurmosin fitokimyasalları ile inflamasyon, diyabet, melanom, lösemi, karaciğer, pankreas ve prostat kanser hastalıklarına karşı koruyucu ve tedavi edici aynı zamanda nörolojik faaliyetleri düzenleyici özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda maddesi olarak tüketilmesi gereken bir meyvedir.

Kaynaklar

ANONYMOUS, 2017. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu.
http://rapory.tuik.gov.tr/21-11-2017-01:33:30-12734955214936013721889441702.html

BOONSTRA, E., KLEIJN, R., COLZATO, L.S., ALKEMADE, A., FORSTMANN, B.U. and NIEUWENHUIS, S., 2015. Neurotransmitters as food supplements: the effects of GABA on brain and behavior. Frontiers in Psychology. 6(1520): 1-6.

CAILI, F., HUAN, S. and QUANHONG, L., 2006. A Review on Pharmacological Activities and Utilization Technologies of Pumpkin. Plant Foods for Human Nutrition. 61: 73-80 .

CAO, J., CHEN, W., ZHANG, Y., ZHANG, Y. and ZHAO, X., 2010. Content of Selected Flavonoids in 100 Edible Vegetables and Fruits Food Sci. Technol. Res., 16(5): 395-402.

DECKER-WALTERS, D.S. and WALTERS, T.W., 2000. Squash. The Cambridge world history of food. Cambridge University Press, Cambridge, U.K., pp. 335-351.

DRAGOVIC-UZELAC, V., DELONGA, K., LEVAJ, B., DJAKOVIC, S. and POSPISIL, J., 2005. Phenolic Profiles of Raw Apricots, Pumpkins, and Their Purees in the Evaluation of Apricot Nectar and Jam Authenticity. J. Agric. Food Chem., 53: 4836-4842.

FU, C., SHI, H. and LI, Q., 2006. A review on pharmacological activities and utilization technologies of pumpkin. Plant Foods for human nutrition (formerly qualitas plantarum). Springer Netherlands, 61(2): 73-80.

JACOBO-VALENZUELA, N., MAROSTICA-JUNIOR, M.R., ZAZUETA-MORALES, J.DE.J. and GALLEGOS-INFANTE, J.A., 2011. Physicochemical, technological properties, and health-benefits of Cucurbita moschata Duchense vs. Cehualca A Review. Food Research International. 44(9): 2587-2593.

JIAN, L., DU, C.J., LEE, A.H. and BINNS, C.W., 2005. Do dietary lycopene and other carotenoids protect against prostate cancer? Int. J. Cancer. 113: 1010-1014.

MENDELOVA, A., MENDEL, L., FIKSELOVA, M., MARECEK, J. and VOLLMANNOVA, A., 2017. Winter Squash (Cucurbita Moschata Duch) Fruit as A Source of Biologically Active Components After Its Thermal Treatment. Potravinarstvo Slovak Journal of Food Sciences. 11(1): 489-495.

NAWIRSKA-OLSZANSKA, A., BIESIADA, A., SOKOL-LETOWSKA, A., KUCHARSKA, A.Z., 2014. Characteristics of organic acids in the fruit of different pumpkin species. Food Chemistry 148: 415-419.

NEELAMMA, G., SWAMY, B.D. and DHAMODARAN, P., 2016. Phytochemical And Pharmacological Overview of Cucurbita Maxima and Future Perspective as Potential Phytotherapeutic Agent European Journal Of Pharmaceutical and Medical Research, 3(8): 277-287.

USDA, 2017a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/3141?manu=&fgcd=&ds=

USDA, 2017b. United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service. 2010. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal.de/download/ORAC_R2.pdf

XIE, J., QUE, W., LIU, H., LIU, M., YANG, A. and CHEN, M., 2012. Anti-proliferative effects of cucurmosin on human hepatoma HepG2 cells. Mol. Med. Rep., 5(1): 196-201.

YADAV, M., JAIN, S., TOMAR, R., PRASAD, G.B.K.S. and YADAV, H., 2010. Medicinal and biological potential of pumpkin: an updated review. Nutrition Research Reviews, 23: 184-190.

ZDUNIC, G.M., MENKOVIC, N.R., JADRANIN, M.B., NOVAKOVIC, M.M., SAVIKIN, K.P. and ZIVKOVIC, J.C., 2016. Phenolic compounds and carotenoids in pumpkin fruit and related traditional products. Hem. ind., 70(4): 429-433.

ZHANG, B., HUANG, H., XIE, J., XU, C., CHEN, M., WANG, C., YANG, A. and YIN, Q., 2012. Cucurmosin induces apoptosis of BxPC-3 human pancreatic cancer cells via inactivation of the EGFR signaling pathway. Oncol. Rep., 27(3): 891-897.

ZHOU, T., KONG, Q., HUANG, J., DAI, R. and LI, Q., 2007. Characterization of Nutritional Components and Utilization of Pumpkin. Food. 1(2): 313-321.

Aralık 2017 sayısının 88.sayfasında yayımlanmıştır.