Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Renklerin mucizesi: Elma

Elma, nemli, organik maddece zengin, tınlı, tınlı-kumlu, pH 6-6.5 aralığında derin topraklarda ve soğuk ılıman iklimlerde yetişebilmektedir.

Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Bornova-İZMİR.
c.toker@zae.gov.tr

Ülkemizde özellikle kış aylarında en çok tüketilen meyvelerden biri olan elma (Malus domestica) gülgiller (Rosaceae) familyasına aittir. Elma, nemli, organik maddece zengin, tınlı, tınlı-kumlu, pH 6-6.5 aralığında derin topraklarda ve soğuk ılıman iklimlerde yetişebilmektedir. Hemen hemen tüm kıtalarda yetiştiriciliği yapılan elma ülkemizde her bölgede üretilmektedir. Çeşit ve coğrafik orijine bağlı olarak temmuz ayından kasım ayına kadar hasat edilmekte ve ortalama 60-70 kg/ağaç verim alınmaktadır. Elma, muzdan sonra Dünyada en çok üretimi yapılan ikinci meyvedir (SIMMONDS ve HOWES, 2015). Ülkemizde yaygın olarak sırasıyla Starking delicious, Golden delicious, Amasya ve Granny Smith elma çeşitleri yetiştirilmektedir. 2016 yılı verilerine göre, Dünya’da toplam 89.329.179 ton elma üretilmiş, üretim sırası ile Çin (44.447.793 ton), Amerika (4.649.323 ton), Polonya (3.604.271 ton), Türkiye (2.925.828 ton), Hindistan (2.872.000 ton), İran (2.799.197 ton) ve İtalya (2.455.616 ton)’da gerçekleşmiştir (FAO, 2018). Elma üretiminde Dünya’da dördüncü sırada olan ülkemizde üretimin büyük bölümü, Isparta (596.503 ton), Karaman (398.085 ton), Niğde (376.906 ton), Antalya (281.019 ton), Denizli (196.329 ton), Kayseri (108.959 ton) ve Konya (101.081 ton) illerinde yapılmıştır. Elma çoğunlukla taze olarak tüketilmekte bunun yanı sıra gıda endüstrisinde meyve suyu, marmelat, reçel ve pasta üretiminde kullanılmaktadır (ANONYMOUS, 2018).

Elma, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2018a)

Şekil 1. Elma meyvesinin besin değeri (USDA, 2018a)

Elma, fruktoz, glukoz ve sakkaroz şekerlerini, sorbitol şeker alkolünü, malik, fumarik, sitrik ve şikimik organik asitlerini içermektedir (BEGIC-AKAGIC ve ark., 2014). Meyve, çeşit ve olgunluk durumuna göre 11.88-585.52 mg/100g (gallik asit eşdeğeri cinsinden) toplam fenol konsantrasyonuna sahiptir. Fenol profili, gallik, klorojenik ve p-kumarik asit fenolik asitlerinden oluşmaktadır (FU ve ark., 2011). Elma, flavonol (kuersetin-3-O-galaktozit, kuersetin-3-O-glikozit, kuersetin-3-O-ramnozit, kuersetin-3-O-arabinofuranozit, kuersetin-3-O-ksilozit), flavanon (floridzin) ve flavan-3-ol ((+)-kateşin, (-)-epikateşin, (+)-gallokateşin ve (-)-epigallokateşin) biyoaktif bileşenlerini içermektedir (FERRETTI ve ark., 2014). Kırmızı elma çeşitleri 0-37 mg/kg aralığında antosiyanin içermektedir (VRHOVSEK ve ark., 2004). Meyvede, majör olarak siyanidin-3-galaktozit (% 83-94), minör olarak siyanidin-3-arabinozit (% 4-13), siyanidin-3-glikozit (% 1-8) ve siyanidin-3-ksilozit (% 0-1) antosiyaninleri bulunmaktadır. Elma, kardiyovasküler sistem üzerinde koruyucu etkiye sahip olan proantosiyanidin (5.79-18.99 mg/100 g) fitokimyasalını içermektedir. Proantosiyanidin profilinde majör olarak prosiyanidin B2, devamında sırası ile prosiyanidin C1 ve prosiyanidin B1 bulunmaktadır (DUDA-CHODAK ve ark., 2010). Elma, biyoaktif profiline bağlı olarak 11.71-48.52 µmol/g aralığında antioksidan kapasiteye (oksijen radikal absorbans kapasiteye (ORAC)) sahiptir. Elma çeşitleri arasında en yüksek antioksidan kapasite Granny Smith çeşidinde (36.19-46.13 µmol/g) saptanmıştır (USDA, 2018b).

Elma, zengin fitokimyasal yapısı ile antioksidan, antikanserojen, antiinflamatuvar, nöroprotektif ve immün sistemi düzenleyici özelliklere sahip olmanın yanında kardiyovasküler, diyabet, obezite ve astım hastalıklarına karşı koruyucu etki göstermektedir (BONDONNO ve ark., 2012; FERRETTI ve ark., 2014; LODI ve ark., 2017; PALUSZCZAK ve ark., 2010; RAVN-HAREN ve ark., 2013).

Meyve yapısında bulunan antosiyonin, flavonol ve fenolik bileşenler aterogenezisi başlatan temel olay endotel disfonksiyonunu ve plazma lipoproteindeki lipit seviyelerini düzenleyerek ve proinflamatuvar moleküllerin artışını önleyerek kardiyovasküler sistemi korumaktadır (FERRETTI ve ark., 2014). Vücutta hem endojen hem de ekzojen etkenlere bağlı olarak oluşan nitrik oksit (NO) endotel fonksiyonun düzenlenmesinde önemli bir etkendir. Flavonol içerik yönünden zengin besinler endojen nitrik oksit (NO) üretimini artırmaktadır. Elma içerisinde bulunan kuersetin (flavonol) ve (-)-epikateşin (flavan-3-ol) fitokimyasalları, plazmada nitrik oksit üretimini artırarak endotel fonksiyonlarını ve kan basıncını düzenlemektedir (BONDONNO ve ark., 2012). Meyve yapısındaki flavonol ve flavan-3-ol fitokimyasalları, inflamasyonun endojen aracı etkeni prostaglandinlerin oluşumunda temel enzimlerden biri olan siklooksijenaz-1 (COX-1) enzim aktivitesini ve proinflamatuvar sitokinlerin üretiminde etken rol oynayan transkripsiyon faktörü nükleer faktör kappa B (NF-kB) aktivitesini inhibe ederek antiinflamatuvar etki göstermektedir (GERHAUSER, 2008).

Plazmadaki lipoproteinler, vücutta lipitlerin taşınmasını sağlamaktadır. Lipoprotein içeriğindeki lipit seviyelerinin dengesizliği kardiyovasküler hastalıklara neden olmaktadır. Yapılan çalışmalar, günlük düzenli elma tüketiminin yapısındaki lif, flavan-3-ol ((+)-kateşin, (-)-epikateşin), proantosiyanidin (prosiyanidin B1) ve fenolik bileşenlere bağlı olarak plazmada toplam kolesterol ve LDL seviyesini düşürdüğünü ve en güçlü kolesterol düşürücü ilaç grubu olan statin benzeri etki gösterdiğini belirtmektedir (BRIGGS ve ark., 2013; FRANCINI ve SEBASTIANI, 2013; RAVN-HAREN ve ark., 2013).

Alzheimer yaşa bağlı olarak ortaya çıkan nörodejeneratif hastalıkların başında gelmektedir. Yaşlanma kadar genetik yatkınlık hastalığın ortaya çıkmasında büyük etkendir. Amiloid prekürsör protein (APP), presenilin 1 (PS1) ve presenilin 2 (PS2) genlerinin erken başlangıçlı genetik Alzheimer hastalığı ile ilişkili genler olduğu saptanmıştır. Elmada bulunan fenolik bileşenler, amiloid beta peptit isimli toksik protein parçalarının aşırı üretiminde etkisi olan ve hastalığın görülme sıklığını % 70-80 seviyelerinde etkileyen presenilin-1 geninin ekspresyonunu baskılayarak erken başlangıçlı genetik Alzheimer hastalığını önlemektedir (FRANCINI ve SEBASTIANI, 2013; WILLIAMSON ve ark., 2009).

DNA dizisinde kodlamada herhangi bir problem olmasada genlerin fazla veya yetersiz aktivite göstermesi sonucu ortaya çıkan rahatsızlıkların tamamı epigenetik rahatsızlıklar olarak ifade edilmektedir. Elma yapısındaki floridzin bileşeni, özellikle MCF-7 göğüs kanseri hücrelerinde gen ekspresyonunun epigenetik düzenlenmesinde önemli rol oynayarak tedaviye yardımcı olmaktadır (PALUSZCZAK ve ark., 2010). Yapılan klinik çalışmalarda, düzenli elma tüketiminin (günlük en az 1 elma) flavonol ve fenolik bileşenlerine bağlı olarak kolorektal kanser başlangıcında hücre proliferasyonunu inhibe ederek kanser riskini % 63 oranında azalttığı belirtilmektedir (JEDRYCHOWSKI ve ark., 2010). Elmada bulunan kuersetin (flavonol), androjen hormonlarının aktivitesini bloke ederek prostat kanseri hücrelerinin gelişimini önlemektedir (XING ve ark., 2001). Elma kabuğunda bulunan ursolik asit (triterpenoid) bileşeni, prostat kanserinde tümör boyutunu önemli ölçüde azaltmakta ve karaciğer kanseri hücre hattı (HepG2) üzerinde antiproliferatif etki göstermektedir (LODI ve ark., 2017; REAGEN-SHAW ve ark., 2010).

Elma, vitamin, mineral, lif, flavonol (kuersetin-3-O-galaktozit), flavanon (floridzin), flavan-3-ol ((+)-kateşin, (-)-epikateşin), antosiyanin (siyanidin-3-galaktozit) ve fenolik bileşen içeriği ile inflamasyon, göğüs, prostat ve kolorektal kanserler, kardiyovasküler ve Alzheimer hastalıklarına karşı koruyucu ve tedavi edici özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda maddesi olarak her gün tüketilmesi gereken bir meyvedir.

KAYNAKLAR

ANONYMOUS, 2018. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr

BEGIC-AKAGIC, A., SPAHO, N., GASI, F., DRKENDA, P., VRANAC, A., MELAND, M. and SALKIC, B., 2014. Sugar and organic acid profiles of the traditional and international apple cultivars for processing. Journal of Hygienic Engineering and Design, 7: 190-196.

BONDONNO, C.P., YANG, X., CROFT, K.D., CONSIDINE, M.J., WARD, N.C., RICH, L., PUDDEY, I.B., SWINNY, E., MUBARAK, A. and HODGSON, J.M., 2012. Flavonoid-Rich Apples and Nitrate-Rich Spinach Augment Nitric Oxide Status and Improve Endothelial Function in Healthy Men and Women: A Randomized Controlled Trial. Free Radical Biology and Medicine, 52: 95-102.

BRIGGS, ADM., MIZDRAK, A. and SCARBOROUGH, P., 2013. A statin a day keeps the doctor away: comparative proverb assessment modelling study. BMJ. 347: f7267.

DUDA-CHODAK, A., TARKO, T., SATORA, P., SROKA, P. and TUSZYNSKI, T., 2010. The Profile of Polyphenols and Antioxidant Properties of Selected Apple Cultivars Grown in Poland. Journal of Fruit and Ornamental Plant Research. 18(2): 39-50.

FAO, 2018. Statistics Division of Food and Agriculture Organization of the United Nations). Available from:
http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC

FERRETTI, G., TURCO, I. and BACCHETTI, T., 2014. Apple as a Source of Dietary Phytonutrients: Bioavailability and Evidence of Protective Effects against Human Cardiovascular Disease. Food and Nutrition Sciences, 5: 1234-1246.

FRANCINI, A. and SEBASTIANI, L., 2013. Phenolic Compounds in Apple (Malus x domestica Borkh.): Compounds Characterization and Stability during Postharvest and after Processing. Antioxidants. 2: 181-193.

FU, L., XU, B.T., XU, X.R., GAN, R.Y., ZHANG, Y., XIA, E.Q. and LI, H.B., 2011. Antioxidant capacities and total phenolic contents of 62 fruits. Food Chem., 129: 345-350.

GERHAUSER, C., 2008. Cancer Chemopreventive Potential of Apples, Apple Juice, and Apple Components. Planta Med., 74(13): 1608-1624.

JEDRYCHOWSKI, W., MAUGERI, U., POPIELA, T., KULIG, J., SOCHACKA-TATARA, E., PAC, A., SOWA, A. and MUSIAL, A., 2010. Case-control study on beneficial effect of regular consumption of apples on colorectal cancer risk in a population with relatively low intake of fruits and vegetables. Eur. J. Cancer Prev., 19: 42-47.

LODI, A., Saha, A., Lu, X., Wang, B., Sentandreu, E., CollIns, M., KolonIn, M.G., DIGIovannI, J. and TIzIanI, S., 2017. Combinatorial treatment with natural compounds in prostate cancer inhibits prostate tumor growth and leads to key modulations of cancer cell metabolism. npj. Precision Oncology. 1:18 ; doI: 10.1038/s41698-017-0024-z

PALUSZCZAK, J., KRAJKA-KUZNIAK, V. and BAER-DUBOWSKA, W., 2010. The effect of dietary polyphenols on the epigenetic regulation of gene expression in MCF7 breast cancer cells. Toxicol. Lett., 192: 119-125.

RAVN-HAREN, G., DRAGSTED, L.O., BUCH-ANDERSEN, T., JENSEN, E.N., JENSEN, R.I., NEMETH-BALOGH, M., PAULOVICSOVA, B., BERGSTROM, A., WILCKS, A., LICHT, T.R., MARKOWSKI, J. and BUGEL, S., 2013. Intake of Whole Apples or Clear Apple Juice Has Contrasting Effects on Plasma Lipids in Healthy Volunteers. European Journal of Nutrition. 52: 1875-1889.

REAGAN-SHAW, S., EGGERT, D., MUKHTAR, H. and AHMAD, N., 2010. Antiproliferative Effects of Apple Peel Extract Against Cancer Cells. Nutrition and Cancer. 62(4): 517-524.

SIMMONDS, M.S.J. and howes, m.j.r., 2015. Profile of Compounds in Different Cultivars of Apple (Malus x domestica). Chapter I., pages: 1-18. in: Nutritional Composition of Fruit Cultivars. M.S.J. SIMMONDS and V.R. PREEDY, ed. An imprint of Elsevier. Academic Press.

USDA, 2018a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2122?manu=&fgcd=&ds=

USDA, 2018b. United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal.de/download/ORAC_R2.pdf

VRHOVSEK, U., RIGO, A., TONON, D. and MATTIVI, F., 2004. Quantitation of polyphenols in different apple varieties. J. Agric. Food Chem., 52: 6532–6538.

WILLIAMSON, J., GOLDMAN, J. and MARDER, K.S., 2009. Genetic aspects of Alzheimer disease. Neurologist. 15(2): 80-86.

XING, N., CHEN, Y., MITCHELL, S.H. and YOUNG, C.Y.F., 2001. Quercetin inhibits the expression and function of the androgen receptor in LNCaP prostate cancer cells. Carcinogenesis. 22(3): 409-414.

Mart 2018 sayısının 88.sayfasında yayımlanmıştır.