Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Renklerin mucizesi: Hünnap

Rhamnaceae familyasının üyesi olan hünnap (Zizyphus jujuba Mill.) 4000 yıllık geçmişe sahip bir sonbahar meyvesidir.

Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Bornova-İZMİR.
c.toker@zae.gov.tr

Rhamnaceae familyasının üyesi olan hünnap (Zizyphus jujuba Mill.) 4000 yıllık geçmişe sahip bir sonbahar meyvesidir. Anavatanı Güneydoğu Asya olup buradan Avrupa ve Avustralya’ya yayılmıştır. Ülkemizde Batı ve Güney bölgelerinde doğal olarak yetişmektedir. Ilıman iklimlerde, kireç yönünden zengin, drenajı iyi, kumlu, geçirgen ve nemli topraklarda yetişebilmektedir. Meyve, olgunluk döneminde tatlı ve sulu yapıdadır. Hünnap, olgunlaşma boyunca yeşilden koyu kırmızı-kahverengiye dönüşen renge sahiptir (YAO, 2013). Türkiye İstatistik Kurumu 2015 yılı verilerine göre, ülkemizde 302 ton hünnap üretilmiş, üretimin büyük bölümü Denizli (116 ton), Antalya (106 ton), Amasya (46 ton) ve Manisa (26 ton) illerinde yapılmıştır. Hünnap, çoğunlukla taze olarak, kurutularak ve çay olarak tüketilmekte, ayrıca gıda endüstrisinde şurup, reçel, marmelat ve pasta üretiminde kullanılabilmektedir (ANONYMOUS, 2017a).

Hünnap, A, B1, B2, B3, B6 ve C vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2017a)


Hünnap, glikoz, fruktoz, sukroz şekerlerini, malik, sitrik, süksinik ve tartarik organik asitlerini içermektedir. Meyve yapısında az miktarda yağ bulunmaktadır. Yağ asitleri kompozisyonu, oleik, linoleik, palmitik ve palmitoleik doymamış yağ asitlerinden (% 68.54-72.44) oluşmaktadır (HASAN ve ark., 2014). Hünnap, 275.6-541.8 mg/100 g (gallik asit eşdeğeri cinsinden) aralığında değişen toplam fenol konsantrasyonuna sahiptir. Fenol profili, hidroksibenzoik (gallik, p-hidroksibenzoik, protokateşik ve vanilik asit) ve hidroksisinnamik (ferulik, kafeik, klorojenik, p-kumarik ve sinnamik asit) asitlerden oluşmaktadır (GAO ve ark., 2013). Meyve, sağlık açısından oldukça önemli olan otsu bitkiler ve sebzelerde daha çok bulunan terpenlerden triterpenoid asitleri (ceanotik, alfitolik, zizyberanal, zizyberanalik, epiceanothik, ceanothenik, betulinik, oleanolik, pomonik, maslinik, ursonik, ursolik ve zizyberenalik asit) içermektedir (GUO ve ark., 2009; PLASTINA, 2016). Hünnap, flavonol (kuersetin-3-O-rutinozit, kuersetin-3-O-robinobiozit, kuersetin-3-O-galaktozit, kamferol-3-O-rutinozit, kamferol-glikozil-ramnozit ve kamferol-glikozil-3-ramnozit), flavan-3-ol ((-)-kateşin ve (-)-epikateşin) ve proantosiyanidin (prosiyanidin B2) fitokimyasallarını içermektedir (CHEN ve ark., 2013; CHOI ve ark., 2012; GAO ve ark., 2013). Meyve yapısında, vücut hücreleri içerisinde bulunan ikincil haberci olarak görev yapan siklik adenozin monofosfat (cAMP) ve siklik guanizin monofosfat (cGMP) bulunmaktadır (YAO, 2013). Hünnap, aminoasit yönünden çok zengin içeriğe sahip olmayıp, alanin, arjinin, asparajin, prolin ve serin aminoasitlerini içermektedir (CHOI ve ark., 2012).

Hünnap, zengin fitokimyasal yapısı ile antioksidan, antikanserojen, antiinflamatuvar, antidiyabetik, antimikrobiyal, nöroprotektif, hepatoprotektif özelliklerinin yanı sıra gastrointestinal sistemi koruyucu ve immün sistemi düzenleyici etkiye sahiptir (CHOI ve ark., 2012; GAO ve ark., 2013; HASAN ve ark., 2014; PLASTINA, 2016).

Sebze ve meyvelerde yaygın olarak bulunan vitamin C, reaktif oksijen türlerinin neden olduğu oksidatif hasarı azaltarak, nitrik oksit (NO) üretimini artırarak ve vasküler endotel hücreleri koruyarak, kardiyovasküler hastalıklara karşı koruyucu ve ayrıca beyinde nörotransmitter olarak görev yapmaktadır. Vitamin C, bağ dokuda bulunan kollojen sentezi için gerekli esansiyel bir vitamindir. Günlük alınması gereken vitamin C miktarı, bayanlarda 75 mg, erkeklerde 90 mg’dır. Hünnap, vitamin C içeriği yüksek olan kızılcık, kuşburnu, karadut, limon ve portakal meyvelerinden daha fazla miktarda vitamin C içermektedir. Meyvenin taze (69 mg/100 g) ve kuru (217.6 mg/100 g) olarak tüketimi, sağlık açısından günlük alınması önerilen vitamin C miktarını rahatlıkla karşılayabilmektedir (ANONYMOUS, 2017b; USDA, 2017a, USDA, 2017b).

Terpenler, bitki dokularında çoğunlukla serbest, glikozit veya organik asit esterleri halinde veya proteinlerle birleşmiş olarak bulunmaktadır. Hünnap içerisinde bulunan triterpenoid asitler vücutta özellikle lipit peroksidasyonunu ve oksidatif stresi ortadan kaldırmaktadır. Hünnap ekstraktı, östrojen reseptör pozitif (MCF-7) ve östrojen reseptör negatif (SKBR-3) olan göğüs kanseri hücre hatlarında apoptozisi indükleyerek, hücre gelişimini inhibe ederek ve proliferasyonu engelleyerek kanseri önlemekte ve tedaviye yardımcı olmaktadır (PLASTINA ve ark., 2012). Dünya Sağlık Örgütüne göre, her yıl 132 bin kişide melanom cilt kanseri ortaya çıkmaktadır. Melanom cilt kanserinin nedenlerinin başında ultraviyole ışığa fazla maruz kalmak olup açık tenli insanlarda görülme sıklığı daha fazladır (WHO, 2017). Hünnap yapısındaki polisakkaritler, melanom hücre hattındaki hücre döngüsünü G2-M kontrol noktasında durdurarak ve proteaz enzimlerinin (kaspaz-3 ve kaspaz-9) aktivasyonunu arttırarak apoptozise neden olmakta böylece melanom hücrelerinde proliferasyonu engellemektedir (HUNG ve ark., 2012).

Ateroskleroz oluşumunda etken rol oynayan ve plak oluşumu ile sonuçlanan basamaklardan biri yağlı çizgilerin gelişmesi aşamasıdır. Bu aşamada, vücutta okside olmuş LDL’nin, bağ dokuda bulunan makrofaj hücreleri tarafından yutulması ile köpük hücreleri oluşur. Makrofaj hücresi lipid yüklü köpük hücresine dönüşene kadar bu lipid damlacıklarını biriktirerek vasküler sistemde ateroskleroza yol açmaktadır. Yapılan çalışmalar, hünnap meyvesinin düzenli tüketiminin içeriğindeki terpen konsantrasyonuna (özellikle oleanonik, pomolik ve pomonik asit) bağlı olarak makrofajlarda köpük oluşumunu engellediğini ve devamında kardiyovasküler hastalıklara yol açan ateroskleroz (damar sertliği) oluşumunu önlediğini belirtmektedir (FUJIWARA ve ark., 2011).

Hünnap yapısındaki flavonol (kamferol-3-O-rutinozit, kuersetin-3-O-rutinozit), flavan-3-ol ((-)-kateşin, (-)-epikateşin), siklik adenozin monofosfat (cAMP) ve jujuboside (saponin) fitokimyasalları, nörotoksinlere karşı nöronal hücreleri korumak, nöronal farklılaşmayı uyarmak, nörotrofik faktörlerin ekspresyonunu arttırmak, hafızayı güçlendirmek ve öğrenmeyi kolaylaştırmak gibi nöroprotektif aktiviteleri düzenlemektedir. Meyve, antikonvülsan (istemsiz kasılmaları önleyen) ve sedatif (sakinleştirici) etki göstermenin yanı sıra kavrama bozuklarının tedavisine yardımcı olmaktadır. Yapılan çalışmalarda, hünnap meyvesinin nörolojik hastalıkların tedavisinde ve önlenmesinde fonksiyonel bir gıda olarak kullanılabileceği belirtilmektedir (CHEN ve ark., 2017).

Hünnap, vitamin C, potasyum, fenolik bileşen, flavonol, terpen, siklik adenozin monofosfat (cAMP) ve siklik guanizin monofosfat (cGMP) içeriği ile antioksidan ve antikanserojen özelliklerinin yanı sıra kardiyovasküler hastalıklara karşı ve nörolojik faaliyetlerin düzenlenmesi açısından mevsiminde taze diğer aylarda kuru olarak günlük beslenme alışkanlığı içerisinde fonksiyonel bir gıda maddesi olarak tüketilmesi gereken oldukça faydalı bir meyvedir.

Kaynaklar

ABDEDDAIM, M., LOMBARKIA, O., BACHA, A., FAHLOUL, D., ABDEDDAIM, D., FARHAT, R., SAADOUDI, M., NOUI, Y. and LEKBIR, A., 2014. Biochemical characterization and nutritional properties of Zizyphus lotus L. fruits in aures region, northeastern of Algeria. Food Science and Technology. 15: 75-81.

ANONYMOUS, 2017a. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu. http://rapory.tuik.gov.tr/26-10-2017-00:13:37-2308385626279788821153141159.html

ANONYMOUS, 2017b. U.S. Department of Health & Human Services https://ods.od.nih.gov/factsheets/vitaminc-healthprofessional/#en8

CHEN, J., LI, Z., MAIWULANJIANG, M., ZHANG, W.L., ZHAN J.Y.X., LAM, C.T.W., ZHU, K.Y., YAO, P., CHOI, R.C.Y., LAU, D.T.W., DONG, T.T.X. and TSIM, K.W.K., 2013. Chemical and Biological Assessment of Ziziphus jujuba Fruits from China: Different Geographical Sources and Developmental Stages. J. Agric. Food Chem., 61(30): 7315-7324.

CHEN, J., LIU, X., LI, Z., QI, A., YAO, P., ZHOU, Z., DONG, T.T.X. and TSIM, K.W.K., 2017. A Review of Dietary Ziziphus jujuba Fruit (Jujube): Developing Health Food Supplements for Brain Protection. Hindawi Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, Article ID 3019568, https://doi.org/10.1155/2017/3019568, pp: 1-10.

CHOI, S.H., AHN, J.B., KIM, H.J., IM, N.K., KOZUKUE, N., LEVIN, C.E. and FRIEDMAN, M., 2012. Changes in free amino acid, protein, and flavonoid content in jujube (Ziziphus jujube) fruit during eight stages of growth and antioxidative and cancer cell inhibitory effects by extracts. J. Agric. Food Chem., 60: 10245-10255.

FUJIWARA, Y., HAYASHIDA, A., TSURUSHIMA, K., NAGAI, R., YOSHITOMI, M., DAIGUJI, N., SAKASHITA, N., TAKEYA, M., TSUKAMOTO, S. and IKEDA, T., 2011. Triterpenoids isolated from Zizyphus jujuba inhibit foam cell formation in macrophages. J. Agric. Food Chem., 59: 4544-4552.

GAO, Q.H., WU, C.S. and WANG, M., 2013. The Jujube (Ziziphus Jujuba Mill.) Fruit: A Review of Current Knowledge of Fruit Composition and Health Benefits. J. Agric. Food Chem., 61: 3351-3363.

GUO, S., DUAN, J.A., TANG, Y., SU, S., SHANG, E., NI, S. and QIAN, D., 2009. High-performance liquid chromatography–two wavelength detection of triterpenoid acids from the fruits of Ziziphus jujuba containing various cultivars in different regions and classification using chemometric analysis. J. Pharm. Biomed. Anal., 49: 1296-1302.

HASAN, N.M., ALSORKHY, M.A. and AL BATTAH, F.F., 2014. Ziziphus Jujube (Ennab) Of The Middle East, Food And Medicine. Unique Journal Of Ayurvedic and Herbal Medicines. 2(06): 7-11.

HUNG, C.F., HSU, B.Y., CHANG, S.C. and CHEN, B.H., 2012. Antiproliferation of melanoma cells by polysaccharide isolated from Zizyphus jujuba. Nutrition. 28: 98-105.

PLASTINA, P., BONOFIGLIO, D., VIZZA, D., FAZIO, A., ROVITO, D., GIORDANO, C., BARONE, I., CATALANO, S. and GABRIELE, B., 2012. Identification of bioactive constituents of Ziziphus jujube fruit extracts exerting antiproliferative and apoptotic effects in human breast cancer cells. J. Ethnopharmacol. 140: 325-332.

PLASTINA, P., 2016. Pharmacological aspects of Jujubes. Pharmacologia. 7: 243-255.

USDA, 2017a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2251?manu=&fgcd=&ds=

USDA, 2017b. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2252?manu=&fgcd=&ds=

YAO, S., 2013. Past, Present, and Future of Jujubes-Chinese Dates in the United States. Hortscience 48(6): 672-680.

WHO, 2017. World Health Organization. http://www.who.int/uv/faq/skincancer/en/index1.html

Kasım 2017 sayısının 86.sayfasında yayımlanmıştır.