Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Renklerin mucizesi: Kırmızı erik

Kırmızı erik, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, bakır, bor, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, potasyum ve sodyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir.

Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Bornova-İZMİR.
c.toker@zae.gov.tr

Ülkemizde hemen hemen her bölgede yetişebilen kırmızı erik, gülgiller (Rosaceae) familyasının üyesidir. Kırmızı erik çeşitlerini daha çok Avrupa (Prunus domestica) ve Japon (Prunus salicina) erik türleri oluşturmaktadır. Avrupa erikleri nemli ve killi, Japon erikleri humuslu ve organik maddece zengin topraklarda (pH 6.5) yetişmektedir. Yaklaşık 2000 yıl önce Hazar Denizi yakınlarında yetiştiği görülmüştür. Meyve rengi çeşide bağlı olarak sarıdan turuncuya, kırmızıdan koyu mora kadar değişebilmektedir (IGWE ve CHARLTON, 2016). 2014 yılı verilerine göre Dünya’da 11.282.527 ton erik üretilmiş, üretim sırası ile Çin (6.241.635 ton), Romanya (495.287 ton), Sırbistan (401.452 ton), İran (328.944 ton), Şili (296.439 ton) ve Türkiye (265.490 ton)’de yoğunlaşmıştır (FAO, 2017). Erik üretiminde Dünya’da altıncı sırada olan ülkemizde, üretim yoğunluğu Mersin (37.579 ton), Hatay (21.779 ton), Antalya (17.629 ton), Bursa (16.549 ton) ve Adana (15.234 ton) illerinde gerçekleşmiştir. Kırmızı erik çoğunlukla taze olarak veya kurutularak tüketilmekte olup bunun yanı sıra gıda endüstrisinde meyve suyu, marmelat, reçel ve dondurma üretiminde kullanılmaktadır (ANONYMOUS, 2017).

Kırmızı erik, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, bakır, bor, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, potasyum ve sodyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (ANDERSON ve ark., 1994; USDA, 2017a)

Kırmızı erik, glikoz, fruktoz, sukroz şekerlerini, sorbitol şeker alkolünü, majör olarak malik asidi bunun yanında sitrik, tartarik, benzoik ve borik organik asitlerini içermektedir. Meyvedeki liflerin yaklaşık % 80’ini oluşturan pektin, hemiselüloz, selüloz ve ligninler suda çözünebilir diyet lifleridir. Kırmızı erik, çeşit ve olgunluk durumuna göre 282-922 mg/100 g aralığında toplam fenol konsantrasyonuna sahiptir (JABEEN ve ASLAM, 2011; SIDDIQ, 2006). Fenol profili, klorojenik (3-kafeoilkuinik asit), neoklorojenik (5-kafeoilkuinik asit), kafeik, kumarik ve protokateşik asitlerin bulunduğu hidroksisinnamik ve hidroksibenzoik asitlerden oluşmaktadır (IGWE ve CHARLTON, 2016; KAYANO ve ark., 2004; STACEWICZ-SAPUNTZAKIS ve ark., 2001). Meyvede karotenoid olarak, ß-karoten başta olmak üzere ß-kriptoksantin, lutein ve zeaksantin bulunmaktadır (STACEWICZ-SAPUNTZAKIS, 2013). Kırmızı erik temel olarak siyanidin-3-glikozit ve siyanidin-3-rutinozit antosiyaninlerini içermekte olup bunları siyanidin-3-(6”-asetoil)-glikozit, siyanidin-3-(6”-malonil)-glikozit, siyanidin-3-galaktozit ve peonidin türevleri takip etmektedir. Meyvede en yüksek antosiyanin içeriği kabuk kısmında olup çeşide göre 12.9-437 mg/100 g (siyanidin-3-glikozit eşdeğeri cinsinden) aralığında değişmektedir (FANNING ve ark., 2014). Kırmızı erik aminoasit içeriği bakımından çok zengin olmasa da major olarak prolin, taurin, ?-aminobutirik asit, alanin ve sitrulin içermektedir (VAN GORSEL ve ark., 1992). Meyve, flavonol (kuersetin-3-O-glikozit, kuersetin-3-O-ksilozit, kuersetin-3-O-ramnozit, kuersetin-3-O-galaktozit, kuersetin-3-O-rutinozit, kuersetin-3-O-arabinozit ve izoramnetin-3-O-glikozit) ve flavan-3-ol ((+)-kateşin ve (-)-epikateşin) biyoaktif bileşenlerini içermektedir (FANNING ve ark., 2014; TREUTTER ve ark., 2012). Kırmızı erik, yapısındaki antioksidan bileşenlerden dolayı 66.14-80.65 µmol/g aralığında değişen antioksidan kapasiteye (oksijen radikal absorbans kapasitesi (ORAC)) sahiptir (USDA, 2017b).

Kırmızı erik, içerisindeki sağlık üzerinde olumlu etki gösteren biyoaktif bileşenlere bağlı olarak antioksidan, antiinflamatuvar, antimikrobiyal, antihiperlipidemik, antihipertansif, antikanserojen, antianksiyolitik ve hepatoprotektif özelliklerinin yanı sıra kardiyovasküler hastalıklar ve ilerleyen yaşa bağlı kemik kaybına karşı koruyucu etki göstermektedir (ARJMANDI ve ark., 2017; BOUAYED ve ark., 2007; FANNING ve ark., 2014; HOOSHMAND ve ARJMANDI, 2009; IGWE ve CHARLTON, 2016; JABEEN ve ASLAM, 2011; STACEWICZ-SAPUNTZAKIS ve ark., 2001).

Meyvede bulunan klorojenik, neoklorojenik, kafeik ve kumarik asit fenolleri ve flavonoller kırmızı eriğe yüksek antioksidan aktivite sağlamaktadır. Özellikle meyvenin kabuk kısmında daha yüksek konsantrasyonda bulunan hidroksisinnamik asitler ve ligninlerin serbest radikal temizleme aktivitesi daha fazladır. Meyvedeki klorojenik ve neoklorojenik asit fenolleri, vücutta oluşan serbest radikallerden özellikle hem oksitleyici hem de indirgeyici yapıdaki süperoksit anyonuna karşı daha etkilidir (KAYANO ve ark., 2004).

Kırmızı erik yapısındaki protokateşik asit fenolik bileşeni farklı epitel dokularda oluşabilen malign (kötü huylu) epitelyal tümörlerin oluşumunu önleyerek, kolon karsinoma hücrelerinde proliferasyonu baskılayarak ve apoptozise yol açarak antikanserojen etki göstermektedir (FUJII ve ark., 2006). Kemopreventif ajan etkisi gösteren protokateşik asit, öncelikli olarak antioksidan etki göstererek serbest radikalleri temizlemekte, vücuttaki endojen antioksidan enzimleri aktive etmekte ve mutasyon ve neoplastik transformasyonla sonuçlanan karsinojen maddenin DNA molekülü ile bağlanma noktasını bloke ederek DNA katımını (kansere neden olan bileşiğin kovalent olarak DNA'ya bağlanmış hali) önlemektedir (TANAKA ve ark., 2011).

Meyve, yapısındaki hidroksisinnamik asit fenollerine bağlı olarak osteoklastogeneze aracılık eden aktive edilmiş T hücrelerinin nükleer faktörünü (NFATc1) inhibe ederek kemik dokusunda osteoklast aktivitesini azaltarak kemik kaybını önlemektedir (IGWE ve CHARLTON, 2016). Yapılan klinik çalışmada, düzenli kırmızı kuru erik tüketiminin dirsek kemiklerinde ve omurgada kemik mineral yoğunluğunu arttırdığı saptanmıştır (ARJMANDI ve ark., 2017). Osteoporoz, düşük kemik kütlesi ve kemik dokusunun mikro mimarisinde bozulma ile karakterize edilen genellikle daha çok yaşa bağlı görülen sistemik bir iskelet hastalığıdır. Özellikle bayanlarda postmenopozal dönemde (menopoz sonrası) östrojen eksikliğine bağlı yıllık ortalama % 1-1.5 oranında kemik mineral kaybı görülmektedir. Klinik çalışmalara göre, kırmızı erik, içerisinde bulunan fenollerin yanı sıra, bakır, bor, magnezyum, manganez mineralleri, K vitamini ve rutin flavonolü ile osteoporozlu hastalarda kemik mineral kaybını önlemektedir (BOWEN, 2017).

Dünya Sağlık Örgütüne göre Dünya’da yaklaşık bir milyar insanın (25 yaş ve üzeri) hipertansiyon hastası olduğu belirtilmektedir. Hipertansiyon rahatsızlığındaki artış beraberinde kronik kalp yetmezliği, ritim bozukluğu ve periferik arter rahatsızlıkların da dahil olduğu kardiyovasküler hastalıkların tamamının oluşmasına neden olmakta ve hatta inme riskini de yükseltmektedir. Hipertansiyon riskini önlemek için gıdalardan alınan potasyum miktarının arttırılması önerilmektedir. Özellikle kuru kırmızı erik 732 mg/100g potasyum içeriğine bağlı olarak günlük alınması gereken potasyum miktarının (3510 mg/gün) önemli bir kısmını karşılamaktadır (USDA, 2017a; WHO, 2012). Yüksek tansiyon hastası bireyler üzerinde yapılan klinik çalışmada, bireyler 8 hafta boyunca günlük 3 adet (11.5 g) ve 6 adet (23 g) kuru eriği, gece 250 ml suda bekleterek sabah aç karnına suyunu içmiş ve erikleri tüketmiştir. Sonuçta, 3 adet erik tüketen grupta hem sistolik hem de diastolik kan basıncının önemli derecede azaldığı, 6 adet erik tüketen grupta sadece sistolik kan basıncının azaldığı saptanmıştır (AHMED ve ark., 2010).

Kırmızı erik, fenolik kompozisyonundan dolayı öncelikli olarak Staphylococcus epidermidis daha sonra Staphylococcus aureus gram pozitif bakterilerine ve Proteus mirabilis gram negatif bakterisine karşı antibakteriyel aktivite göstermektedir (MEHTA ve ark., 2014).

Kırmızı erik, vitamin, mineral (potasyum, bor), karotenoid (ß-karoten), antosiyanin (siyanidin-3-glikozit, siyanidin-3-rutinozit), fenolik bileşen (protokateşik asit ve hidroksisinnamik asitler) ve flavonol içeriği ile oksidatif stres kaynaklı hastalıklar, hipertansiyon, özellikle kolon kanseri ve kemik mineral kaybı hastalıklarına karşı koruyucu fonksiyonel gıda maddesi olarak günlük beslenme alışkanlığı içinde taze veya kuru hali ile tüketilmesi gereken bir meyvedir.

Kaynaklar

AHMED, T., SADIA, H., BATOOL, S., JANJUA, A. and SHUJA, F., 2010. Use of prunes as a control of hypertension. J Ayub Med Coll Abbottabad. 22(1): 28–31.

ANDERSON, D.L., CUNNINGHAM, W.C. and LINDSTROM, T.R., 1994. Concentrations and intakes of H, B, S, K, Na, Cl, and NaCl in foods. J. Food Comp. Anal., 7: 59-82.

ANONYMOUS, 2017. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu. http://rapory.tuik.gov.tr/25-08-2017-03:06:31-1079132940909578798348947712.html

ARJMANDI, B.H., JOHNSON, S.A., POURAFSHAR, S., NAVAEI, N., GEORGE, K.S., HOOSHMAND, S., CHAI, S.C. and AKHAVAN, N.S., 2017. Bone-Protective Effects of Dried Plum in Postmenopausal Women: Efficacy and Possible Mechanisms. Nutrients. 9(9), 496;1-19. doi:10.3390/nu9050496.

BOUAYED, J., RAMMAL, H., DICKO, A., YOUNOS, C., SOULIMANI, R., 2007. Chlorogenic acid, a polyphenol from Prunus domestica (Mirabelle), with coupled anxiolytic and antioxidant effects. J. Neurol. Sci., 262: 77-84.

BOWEN, P.E., 2017. Role of Commodity Boards in Advancing the Understanding of the Health Benefits of Whole Foods: California Dried Plums. Nutr. Today. 52(1): 19-25.

FANNING, K.J., TOPP, B., RUSSELL, D., STANLEY,R. and NETZEL, M., 2014. Japanese plums (Prunus salicina Lindl.) and phytochemicals-breeding, horticultural practice, postharvest storage, processing and bioactivity. J. Sci. Food Agric., 94: 2137-2147.

FAO, 2017. Statistics Division of Food and Agriculture Organization of the United Nations). Available from: http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC

FUJII, T., IKAMI, T., XU, J. and IKEDA, K., 2006. Prune extract (Prunus domestica L.) supresses the proliferantion and induces apoptosis of human colon carcinoma Caco-2. J. Nutr. Sci. Vitaminol. 52: 389-391.

HOOSHMAND, H. and ARJMANDI, B.H., 2009. Dried plum, an emerging functional food that may effectively improve bone health. Ageing Res. Rev., 8:122-127.

IGWE, E.O. and CHARLTON, K.E., 2016. A Systematic Review on the Health Effects of Plums (Prunus domestica and Prunus salicina). Phytotherapy Research. 30: 701-731.

JABEEN, Q. and ASLAM, N., 2011. The pharmacological activities of prunes: The dried Plums. Journal of Medicinal Plants Research., 5(9): 1508-1511.

KAYANO, S.I., KIKUZAKI, H., YAMADA, N.F., AOKI, A., KASAMATSU, K., YAMASAKI, Y., IKAMI, T., SUZUKI, T., MITANI, T. and NAKATANI, N., 2004. Antioxidant properties of prunes (Prunus domestica L.) and their constituents. BioFactors. 21: 309-313.

MEHTA, S., SONI, N., SATPATHY, G. and GUPTA, R.K., 2014. Evaluation of nutritional, phytochemical, antioxidant and antibacterial activity of dried plum (Prunusdomestica)” Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. 3(2): 166-171.

SIDDIQ, M., 2006. Plums and Prunes. In Hui, YH (ed) Handbook of Fruits and Fruit Processing. Blackwell Publishing Professional, Lowa, pp. 553-564.

STACEWICZ-SAPUNTZAKIS, M., BOWEN, P.E., HUSSAIN, E.A., DAMAYANTI-WOOD, B.I. and FARNSWORTH, N.R., 2001. Chemical composition and potential health effects of prunes: a functional food. Crit. Rev. Food Sci. Nutr., 41(4): 251-286.

STACEWICZ-SAPUNTZAKIS, M., 2013. Dried plums and their products: composition and health effects-an updated review. Crit. Rev. Food Sci. Nutr., 53: 1277-1302.

TANAKA, T., TANAKA, T. and TANAKA, M., 2011. Potential cancer chemopreventive activity of protocatechuic acid. J. Exp. Clin. Med., 3: 27-33.

TREUTTER, D., WANG, D., FARAG, M.A., BAIRES, G.D.A., RUHMANN, S. and NEUMULLER, M., 2012. Diversity of phenolic profiles in the fruit skin of Prunus domestica plums and related species J. Agric. Food Chem., 60: 12011-12019.

USDA, 2017a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2353?fgcd=&manu=&lfacet=&format=&count=&max=50&offset=0&sort=default&order=asc&qlookup=PLUM&ds=&qt=&qp=&qa=&qn=&q=&ing=

USDA, 2017b. United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal.de/download/ORAC_R2.pdf

VAN GORSEL, H., LI, C., KERBEL, E.L., SMITS, M. and KADER, A.A., 1992. Compositional characterization of prune juice. J. Agric. Food Chem., 40: 784-789.

WHO, 2012. World Health Organization. Guideline: Potassium intake for adults and children. Geneva, http://www.who.int/nutrition/publications/guidelines/potassium_intake_printversion.pdf

Eylül 2017 sayısının 76.sayfasında yayımlanmıştır.