Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Renklerin mucizesi: Portakal

Kış mevsiminin en çok tüketilen meyvesi olan portakal (Citrus sinensis) Turunçgiller familyasının bir üyesidir.

Günlük beslenmede düzenli portakal tüketiminin, vitamin C, karotenoid, fenol ve flavonol içeri ile vücutta oksidatif hasarı azaltarak, nitrik oksit (NO) üretimini artırarak ve vasküler endotel hücreleri koruyarak kalp-damar hastalıklarına karşı koruyucu olduğu belirtilmektedir.


Dr. Cem Toker

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
c.toker@zae.gov.tr

Kış mevsiminin en çok tüketilen meyvesi olan portakal (Citrus sinensis) Turunçgiller familyasının bir üyesidir. Meyve, geçirgen, kumlu, hafif asidik topraklarda, tropik ve subtropik iklim kuşaklarında yetişebilmektedir. Portakal, morfolojik özelliklerine göre, normal portakallar (Hamlin, Pera, Salustiana, Valencia, Yafa), göbekli portakallar (Lane Late, Navelate, Navelina, Newhall, Washington Navel), kan portakalları (Moro, Sanguinelli, Tarocco) ve şeker (asitsiz) (Succari) portakalları olarak dört gruba ayrılmaktadır. Dünya’da en çok tüketilen portakal çeşidi göbekli portakal grubunda yer alan “Washington Navel” dir. Portakal, çeşit ve yetiştiği coğrafik şartlara bağlı olarak ekim ayının sonundan itibaren mayıs ayına kadar hasat edilebilmektedir (SAUNT, 2000). Ülkemizde Akdeniz ve Ege Bölgelerinin kıyı şeridinde yetiştirilmektedir. 2017 yılı verilerine göre, Dünya’da toplam 73.313.089 ton portakal üretilmiş, üretim sırası ile Brezilya (17.459.908 ton), Çin (8.564.425 ton), Hindistan (7.647.000 ton), Meksika (4.629.758 ton), Amerika (4.615.760 ton), İspanya (3.357.163 ton), Mısır (3.013.758 ton), Endonezya (2.295.325 ton) ve Türkiye (1.950.000 ton)’de yapılmıştır (FAO, 2019). Portakal üretiminde Dünya’da dokuzuncu sırada olan ülkemizde üretimin büyük bölümü, Antalya (549.681 ton), Adana (407.178 ton), Hatay (342.187 ton), Muğla (296.617 ton), Mersin (284.574 ton) ve Aydın (55.416 ton) illerinde gerçekleşmiştir. Portakal daha çok taze olarak tüketilmekte bunun yanı sıra gıda endüstrisinde meyve suyu, reçel, marmelat, şurup, dondurma ve pasta üretiminde kullanılmaktadır (ANONYMOUS, 2019).

Portakal, A, B1, B2, B3, B6, B9, C ve E vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum ve potasyum minerallerini içermektedir (USDA, 2019a)

Şekil 1. Portakal meyvesinin besin değeri (USDA, 2019a)

Portakal yapısında, glikoz, fruktoz ve sukroz şekerleri bulunmaktadır (CHANSON-ROLLE ve ark., 2016). Meyvede temel organik asit, sitrik asit olup devamını laktik, malik, askorbik, tartarik ve oksalik asitler oluşturmaktadır (KHOSRAVI ve ark., 2015). Meyve çeşide bağlı olarak ?-karoten, ß-karoten, likopen, lutein, ß-kriptoksantin, violaksantin, anteraksantin ve zeaksantin karotenoidlerini içermektedir (FANCIULLINO ve ark., 2008; IKOMA ve ark., 2016). Portakalın fenol profili hidroksisinnamik asitlerden (ferulik, kafeik, klorojenik, p-kumarik, sinapik ve sinnamik asit) oluşmaktadır (GROSSO ve ark., 2013; WANG ve ark., 2007). Meyvede sağlıklı yaşamın devamlılığı açısından oldukça önemli olan flavonol (kamferol), flavanon (didimin, eriositrin, hesperidin, neohesperidin, neoeriositrin, narirutin, naringenin, poncirin) ve izoflavon (daidzein, genistein, biokanin A, formononetin) fitokimyasalları bulunmaktadır (FORSLUND ve ANDERSSON, 2017; KE ve ark., 2015; PETERSON ve ark., 2006). Portakal, vücutta L-sistein, L-glutamik asit ve glisin aminoasitlerinden de sentezlenebilen endojen antioksidan olan glutatyon (4.8 mg/100 g) ve antikanserojen özelliğe sahip olan D-glukarik asit (1.29 g/kg) içermektedir (JONES ve ark., 2009; WALASZEK ve ark., 1996). Kan portakalı çeşitlerinde tüm bu biyoaktif bileşenlere ek olarak antosiyaninler bulunmaktadır. Meyvenin antosiyanin profilini, major olarak siyanidin-3-glikozit ve siyanidin-6''-malonilglikozit oluştururken, devamında siyanidin-3-soforozit, delfinidin-3-glikozit, delfinidin-3-6''-malonilglikozit, peonidin-3-6''- malonilglikozit, siyanidin-3-6''-diokzalilglikozit yer almaktadır (KE ve ark., 2015). Portakal yapısındaki fitokimyasallara bağlı olarak 13.18-28.87 µmol/g aralığında antioksidan kapasiteye (oksijen radikal absorbans kapasiteye (ORAC)) sahiptir (USDA, 2019b).

Portakal, fitokimyasal profiline bağlı olarak antioksidan, antikanserojen, antiaterosklerotik, antiinflamatuvar, antihiperlipidemik, antihipertansif özelliklerinin yanı sıra diüretik ve analjezik etkiye sahiptir (ETEBU ve NWAUZOMA, 2014; FAVELA-HERNANDEZ ve ark., 2016; PARK ve ark., 2014; TURNER, T. and BURRI, B.J., 2013)

Canlı organizmada oluşan oksidatif stres, hücre yapısındaki protein, lipit ve DNA fonksiyonlarını bozarak kardiyovasküler, diyabet, kanser ve nörolojik hastalıklara neden olmaktadır. Portakal yapısındaki vitamin C, karotenoid, flavonol, hidroksisinnamik asit ve antosiyaninler, özellikle kardiyovasküler hastalıkların temelini oluşturan LDL oksidasyonunu engelleyerek, Cu+2 geçiş metal iyonunu şelatlayarak hidroksil radikalinin oluşumunu önleyerek, süperoksit, alkoksil ve peroksil radikallerini temizleyerek antioksidan etki göstermektedir (ETEBU ve NWAUZOMA, 2014; GROSSO ve ark., 2013). Düzenli olarak iki hafta boyunca 500ml/gün portakal suyu tüketiminin, serbest radikallere bağlı oluşan DNA hasarının göstergesi 8-epi-prostaglandin F2? (8-epi-PGF2?) seviyesini düşürdüğü belirtilmektedir (SANCHEZ-MORENO ve ark., 2003).

Portakal yapısındaki vitamin C, karotenoid, fenolik bileşen ve flavonollere bağlı olarak antiinflamatuvar etki göstermektedir. Meyvenin düzenli tüketimi ile lipoksijenaz, siklooksijenaz ve fosfolipaz A2 enzimleri inhibe edilerek, prostaglandin E(2), prostaglandin F2? (PGF2?) ve tromboksan A2 (TXA2) üretimi engellenerek, TNF-?, IL-1ß ve IL-6 proinflamatuvar sitokinlerin salgılanmaları baskılanarak inflamasyon önlenmektedir (KE ve ark., 2015). Yapılan klinik çalışmada, yaşları 18-50 arasında olan 89 bireye, 12 hafta boyunca 500 ml/gün portakal suyu verilmiş, sonuçta vücutta inflamasyon göstergesi olan CRP (C-reaktif protein) seviyesinin % 33 oranında azaldığı saptanmıştır (RIBEIRO ve ark., 2017). Meyvede bulunan naringenin, hasarlı dokuda hiperaljezi oluşumunu (lezyon bölgesinde ağrılı uyarana karşı verilen cevabın artışı) önleyerek analjezik etki göstermektedir (MANCHOPE ve ark., 2017).

Meyve yapısındaki liflerin önemli kısmını suda çözünür liflerden pektin oluşturmaktadır. Özellikle kabuğun iç kısmındaki beyaz doku pektin bakımından oldukça zengindir. Gıda endüstrisinde pektin preparatları portakal ve elma meyvelerinden üretilmektedir. Portakaldaki pektin, midede yoğun jel yapı oluşturarak hacim artışı sağlamakta ve midenin boşalmasını geciktirerek uzun süre tokluk hissi vermektedir. Meyve lifleri, bağırsaklardaki atık hacmini artırarak gastrointestinal sistemde boşaltımı kolaylaştırmaktadır. Lifler, kalın bağırsakta fermente olarak bağırsak mikroflorasını artırmakta ve bağırsak içerisindeki probiyotik mikoorganizmaların devamlılığını sağlamaktadır. Ayrıca, çözünür diyet lifleri, incebağırsakta jel haline gelerek safra asitlerini absorbe etmekte ve vücuttan atılmalarını sağlamaktadır. Böylece, vücut atılan safra asitlerinin kaybını gidermek için kandaki kolesterolü safra asitlerine dönüştürerek plazmadaki kolesterol seviyesini yaklaşık % 20 oranında düşürmektedir. Portakaldaki çözünür diyet lifleri mide içerisinde jelleşerek glikozun emilimini yavaşlatmakta ve sonuçta kandaki glikoz seviyesi dengelenmektedir (ETEBU ve NWAUZOMA, 2014; GUNNESS ve GIDLEY, 2010).
Portakalda bulunan vitamin C, kollajen fibriller arasında çapraz bağlar oluşturarak bağ dokunun oluşumunu ve bütünlüğünün korunmasını sağlamakta sonuçta cildin yaşlanması önlemektedir. Kemik dokusu ve kapiler damar çeperleri de kollajen içerdiğinden dolayı kemik bütünlüğü ve kapiler frajilitenin (kılcal damarlarda kan basıncına bağlı çatlama) önlenmesi için C vitamini hayati önem taşımaktadır. Günlük beslenmede düzenli portakal tüketiminin, vitamin C, karotenoid, fenol ve flavonol içeri ile vücutta oksidatif hasarı azaltarak, nitrik oksit (NO) üretimini artırarak ve vasküler endotel hücreleri koruyarak kalp-damar hastalıklarına karşı koruyucu olduğu belirtilmektedir (GROSSO ve ark., 2013; OKWU ve ark., 2008).

Meyve yapısındaki vitamin C, karotenoid, fenolik bileşen, antosiyanin ve flavonoller kanser türlerinde proliferasyon, metastaz ve anjiyogenez oluşumunu engelleyerek antikanserojen etki göstermektedir. Portakalda bulunan D-glukarik asit ve D-limonen bileşeni HT-29 kolon kanseri hücrelerinin proliferasyonunu inhibe etmektedir. Flavonoller, MCF-7 göğüs kanseri hücrelerinde, H441, H460 ve H1299 akciğer kanseri hücrelerinde ve K562 ve HL-60 lösemi kanseri hücrelerinde apoptozise neden olarak kansere karşı korumaktadır. D-limonen bileşeni, fosfatidilinositol 3-kinaz/Akt (PI3K/Akt) hücre içi sinyal yolaklarını bloke ederek ve matriks metalloproteinazların-2/9 (MMP-2/9) ekspresyonunu azaltarak metastaz oluşumunu önlemektedir (FAVELA-HERNANDEZ ve ark., 2016; FRANKE ve ark., 2013; KE ve ark., 2015).

Portakal, vitamin A, vitamin C, fenolik bileşen, karotenoid, flavonol, flavanon (hesperidin, naringenin), glutatyon ve D-glukarik asit içeriği ile güçlü antioksidan etkinin yanı sıra inflamasyon, kardiyovasküler hastalıklar, akciğer, göğüs, kolon ve lösemi kanserlerine karşı koruyucu ve tedavi edici özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda maddesi olarak her mevsim tüketilmesi gereken bir meyvedir.

Kaynaklar

ANONYMOUS, 2019. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=92&locale=tr

CHANSON-ROLLE, A., BRAESCO, V., CHUPIN, J. and BOUILLOT, L., 2016. Nutritional Composition of Orange Juice: A Comparative Study between French Commercial and Home-Made Juices. Food and Nutrition Sciences. 7: 252-261.

ETEBU, E. and NWAUZOMA, A.B., 2014. A Review on Sweet Orange (Citrus Sinensis L. Osbeck): Health, Diseases and Management. American Journal of Research Communication. 2(2): 33-70.

FANCIULLINO, A.L., CERCOS, M., DHUIQUE-MAYER, C., FROELICHER, Y., TALON M., OLLITRAULT, P. and MORILLON, R., 2008. Changes in carotenoid content and biosynthetic gene expression in juice sacs of four orange varieties (Citrus sinensis) differing in flesh fruit color. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 56(10) : 3628-3638.

FAO, 2019. Statistics Division of Food and Agriculture Organization of the United Nations). Available from: http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC

FAVELA-HERNANDEZ, J.M.J., GONZALEZ-SANTIAGO, O., RAMIREZ-CABRERA, M.A., ESQUIVEL-FERRINO, P.C. and CAMACHO-CORONA, M.D.R., 2016. Chemistry and Pharmacology of Citrus sinensis. Molecules. 21(247): 1-24.

FORSLUND, L.C. and ANDERSSON, H.C., 2017. Phytoestrogens in foods on the Nordic market: A literature review on occurrence and levels. Nordic Council of Ministers. pp: 1-179.

FRANKE, S.I.R., GUECHEVA, T.N., HENRIQUES, J.A.P. and PRA, D., 2013. Orange Juice and Cancer Chemoprevention. Nutrition and Cancer. 65(7): 943-953.

GROSSO, G., GALVANO, F., MISTRETTA, A., MARVENTANO, S., NOLFO, F., CALABRESE, G., BUSCEMI, S., DRAGO, F., VERONESI, U. and SCUDERI, A., 2013. Red Orange: Experimental Models and Epidemiological Evidence of Its Benefits on Human Health. Hindawi Publishing Corporation Oxidative Medicine and Cellular Longevity, Article ID 157240, pp:1-11.

GUNNESS, P. and GIDLEY, M.J., 2010. Mechanisms underlying the cholesterol-lowering properties of soluble dietary fibre polysaccharides. Food Funct., 1: 149-155.

IKOMA, Y., MATSUMOTO, H. and KATO, M., 2016. Diversity in the carotenoid profiles and the expression of genes related to carotenoid accumulation among citrus genotypes. Breed Sci., 66(1): 139-147.

JONES, D.P., COATES, R.J., FLAGG, E.W., ELEY, J.W., BLOCK, G., GREENBERG, R.S., GUNTER, E.W. and JACKSON, B., 1992. Glutathione in foods listed in the national Cancer Institute's health habits and history food frequency questionnaire. Nutrition and Cancer. 17(1): 57-75.

KE, Z., YUPAN, XU, X., NIE, C. and ZHOU, Z., 2015. Citrus Flavonoids and Human Cancers. Journal of Food and Nutrition Research. 3(5) : 341-351.

KHOSRAVI, F., RASTAKHIZ, N., IRANMANESH, B. and OLIA, S.S.S.J., 2015. Determination of Organic Acids in Fruit juices by UPLC. International Journal of Life Sciences. 9(5) : 41-44.

Manchope, M.F., Casagrande, R. and VerrI, W.A., 2017. Naringenin: an analgesic and anti-inflammatory citrus flavanone. Oncotarget. 8(3): 3766-3767.

OKWU, D.E., 2008. CITRUS FRUITS: A RICH SOURCE OF PHYTOCHEMICALS AND THEIR ROLES IN HUMAN HEALTH. Int. J. Chem. Sci., 6(2): 451-471.

Park, J.H., Lee, M. and Park, E., 2014. Antioxidant Activity Of Orange Flesh And Peel Extracted With Various Solvents. Prev. Nutr. Food Sci., 19(4): 291-298.

Peterson, J.J., Dwyer, J.T., Beecher, G.R., Bhagwat, S.A., Gebhardt, S.E., HaytowItz, D.B. and holden, j.m., 2006. Flavanones in oranges, tangerines (mandarins), tangors, and tangelos: a compilation and review of the data from the analytical literature. Journal of Food Composition and Analysis. 19: 66-73.

RIbeIro, C., Dourado, G. and Cesar, T., 2017. Orange juice allied to a reduced-calorie diet results in weight loss and ameliorates obesity-related biomarkers: A randomized controlled trial. Nutrition. 38: 13-19.

SAnchez-Moreno, C., Cano, M.P., de Ancos, B., Plaza, L., OlmedIlla, B., Granado, F. and MartIn, A., 2003. Effect of orange juice intake on vitamin C concentrations and biomarkers of antioxidant status in humans. Am. J. Clin. Nutr., 78: 454-460.

Saunt, J. 2000. Citrus Varieties Of The World. Sinclair International Limited, Norwich, England.

TURNER, T. and BURRI, B.J., 2013. Potential Nutritional Benefits of Current Citrus Consumption. Agriculture. 3: 170-187.

USDA, 2019a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/09200?fgcd=&manu=&format=&count=&max=25&offset=&sort=default&order=asc&qlookup=Oranges%2C+raw%2C+all+commercial+varieties&ds=SR&qt=&qp=&qa=&qn=&q=&ing=

USDA, 2019b. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal.de/download/ORAC_R2.pdf

WALASZEK, Z., SZEMRAJ, J., HANAUSEK, M., ADAMS, A.K., SHERMAN, U., 1996. D-Glucaric Acid Content Of Various Fruits and Vegetables and Cholesterol-Lowering Effects Of Dietary D-glucarate in the Rat. Nutrition Research. 16(4): 673-681.

WANG, Y.C., CHUANG, Y.C. and KU, Y.H., 2007. Quantitation of bioactive compounds in Citrus fruits cultivated in Taiwan. Food chemistry. 102(4) : 1163-1171.

Mart 2019 sayısının 90.sayfasında yayımlanmıştır.