Dr. Cem Toker

Dr. Cem Toker

Renklerin mucizesi

Renklerin mucizesi: Şeftali

Şeftali, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum ve potasyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2018a)

Hipertansiyon riskinin azaltılması için gıdalardan alınan potasyum miktarının artırılması gerekmektedir. Şeftali zengin potasyum içeriği ile günlük rutin beslenme sırasında alınan sodyumun zararlarını azaltmakta, sıvı elektrolit dengesini sağlamakta ve kan basıncını azaltarak düzenlemektedir.


Dr. Cem TOKER

T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü

c.toker@zae.gov.tr

Yaz sıcaklarının hissedilmeye başladığı bugünlerde ferahlamak için daha sık tüketilen meyveler arasında yer alan şeftali (Prunus persica) gülgiller familyasının bir üyesidir. Şeftali, ılıman iklimlerde, kumlu, tınlı, çakıllı, derin ve pH 6-7 topraklarda yetişebilmektedir. Ülkemizde yoğun olarak Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde yetiştiriciliği yapılmaktadır. Çeşit ve yetiştiği coğrafik şartlara bağlı olarak meyve et rengi sarıdan kırmızıya kadar değişebilen şeftali, mayıs ortasından eylül sonuna kadar hasat edilebilmektedir (ANONYMOUS, 2018; KANT ve ark., 2018). 2016 yılı verilerine göre, Dünya genelinde Çin şeftali üretiminde ilk sıradadır (FAO, 2018). Şeftali üretiminde 585.210 ton rekolte ile Dünyada yedinci sırada olan ülkemizde üretimin büyük bölümü, Mersin (103.595 ton), Çanakkale (91.558 ton), Bursa (77.941 ton), İzmir (74.311 ton), Denizli (33.752 ton), Bilecik (26.234 ton), Samsun (19.015 ton), Aydın (17.445 ton), Antalya (17.154 ton) ve Sakarya (16.076 ton) illerinde gerçekleşmiştir. Şeftali, taze olarak tüketilmekte olup gıda endüstrisinde meyve suyu, reçel, marmelat, şurup, dondurma ve pasta üretiminde kullanılmaktadır (ANONYMOUS, 2018).

Şeftali, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum ve potasyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (USDA, 2018a)

Şeftali, sukroz, fruktoz, glikoz şekerlerini, sorbitol şeker alkolünü ve malik, kuinik, sitrik organik asitlerini içermektedir (CIRILLI ve ark., 2016; SAIDANI ve ark., 2017). Meyvenin fenol profili hidroksisinnamik asitlerden oluşmakta olup baskın olarak klorojenik asit ve neoklorojenik asit devamında p-kumarik asit ve sinnamik asitler bulunmaktadır (STOJANOVIC ve ark., 2016). Şeftalide nicelik bakımından sırası ile ß-karoten, ß-kriptoksantin, zeaksantin ve lutein karotenoidleri yer almaktadır (GIUFFRIDA ve ark., 2013). Meyve, aminoasit miktarı bakımından çok zengin olmasa da majör olarak arjinin, lisin, alanin, fenilalanin, tirozin, serin ve glisin aminoasitlerini içermektedir. Alanin aminoasiti, meyveye tatlı lezzeti vermektedir (IORDANESCU ve ark., 2015). Şeftali yapısında temel antosiyanin olarak siyanidin-3-glikozit ve siyanidin-3-rutinozit bulunmaktadır (TOMAS-BARBERAN ve ark., 2001). Meyvede majör olarak kuersetin-3-rutinozit ve kuersetin-3-glikozit, minör olarak fisetin, kuersetin-3-ramnozit ve kamferol-3-rutinozit flavonolleri yer almaktadır (STOJANOVIC ve ark., 2016). Fisetin, meyve ve sebzelerde nadir olarak bulunan bir flavonoldür. Şeftalide ortalama olarak 0.6 µg/g fisetin bulunmaktadır (KHAN ve ark., 2013). Meyve, flavan-3-ol ((+)-kateşin, (-)-epikateşin) ve proantosiyanidin (prosiyanidin B1) fitokimyasallarını içermektedir (TOMAS-BARBERAN ve ark., 2001). Şeftali, içeriğindeki tüm biyoaktif bileşenlere bağlı olarak 11.83-24.72 µmol/g aralığında antioksidan kapasiteye (Oksijen radikal absorbans kapasiteye (ORAC)) sahiptir (USDA, 2018b).

Şeftali, kompleks fitokimyasal yapısı ile antioksidan, antikanserojen, antitümoral, antimikrobiyal özelliklerinin yanı sıra kardiyovasküler hastalıklara karşı koruyucu ve tedavi edici özelliğe sahiptir (BYRNE ve ark., 2009; KANT ve ark., 2018; ZHAO ve ark., 2015).

Meyve, antosiyanin, flavonol ve fenolik bileşen içeriği ile aterogenezis başlangıcında temel rol oynayan endotel disfonksiyonu önleyerek, trombosit agregasyonu oluşumunu engellemekte ve kardiyovasküler sistemi korumaktadır. Ayrıca, TNF-? (Tümör Nekrozis Faktör - Alfa) tarafından uyarılan proinflamatuvar sitokin MCP-1(Monosit Kemotaktik Protein-1) üretimini ve salgılanmasını baskılayarak inflamasyon oluşumunu önlemektedir (DE PASCUAL-TERESA ve ark., 2010).

Düzenli şeftali tüketimi ile alınan diyet lifleri, bağırsakda atık hacmini artırarak gastrointestinal sistemden boşaltımı kolaylaştırmaktadır. Lifler, kalın bağırsakta fermentasyona uğramakta, sonuçta bağırsak mikroflorası artmakta ve bağırsakdaki probiyotik mikoorganizmaların devamlılığı sağlanmaktadır. Şeftalide bulunan pektin incebağırsakta jel haline dönüşerek safra asitlerini absorbe etmekte ve vücuttan atılmalarını sağlamaktadır. Atılan safra asitlerinin kaybının giderilmesi için kandaki kolesterol safra asitlerine dönüşmektedir. Bunun sonucunda kandaki kolesterol seviyesi yaklaşık % 20 oranında azalmaktadır (GUNNESS ve GIDLEY, 2010; THAKUR ve ark., 1997).

Şeftali yapısındaki fenolik asitler (klorojenik ve neoklorojenik asit) ve antosiyaninler, göğüs kanseri türlerinin % 10-15’ini oluşturan oldukça agresif ve hızlı gelişen üçlü negatif göğüs kanseri hücre hattı (MDA-MB-435) üzerinde kemopreventif etki ile proliferasyonu inhibe ederek kanseri önlemekte ve tedaviye yardımcı olmaktadır (BYRNE ve ark., 2009; NORATTO ve ark., 2009). Şeftali, % 0.1-0.9 aralığında değişen çözünür diyet lifi pektin içermektedir. Pektin, yüksek seviyede serbest radikal temizleme aktivitesine sahiptir (THAKUR ve ark., 1997). Şeftali içerdiği pektin ve antosiyanin fitokimyasalları ile kolon kanseri hücreleri üzerinde apoptozise neden olarak kanseri tedavi etmekte ve tümör boyutlarını azaltmaktadır (LEA ve ark., 2008).

Dünyada yaklaşık bir milyar, ülkemizde her üç kişiden bir kişi hipertansiyon rahatsızlığı yaşamaktadır. Hipertansiyon kontrol altına alınamadığında, ritim bozukluğu, kronik kalp yetmezliği ve periferik arter hastalıklarının dahil olduğu kardiyovasküler hastalıkların tamamının oluşumuna ve devamında inmeye neden olmaktadır. Hipertansiyon riskinin azaltılması için gıdalardan alınan potasyum miktarının artırılması gerekmektedir. Şeftali zengin potasyum içeriği ile günlük rutin beslenme sırasında alınan sodyumun zararlarını azaltmakta, sıvı elektrolit dengesini sağlamakta ve kan basıncını azaltarak düzenlemektedir (CHANG ve ark., 2016; WHO, 2012).

Meyvenin günlük düzenli tüketimi ile göz yapısında makula içerisinde bulunan lutein ve zeaksantin pigment içeriği desteklenmektedir. Lutein ve zeaksantin karotenoidleri, ultraviyole kısa dalga boylu mavi ışığı (430-490 nm) absorbe ederek oksidatif hasarı engellemekte ve serbest radikallerin oluşumunu önlemektedir. Bu duruma bağlı olarak, yaşa bağlı ortaya çıkan kalıcı santral görme kaybına yol açan makula dejenerasyonu ve katarakt hastalıklarına karşı koruyucu etki göstermektedir (FRASER ve BRAMLEY, 2004; MACI ve SANTOS, 2015).

Şeftali, vitamin A, vitamin C, potasyum, fenolik bileşen (klorojenik ve neoklorojenik asit), karotenoid, antosiyanin (siyanidin-3-glikozit, siyanidin-3-rutinozit), flavonol (kuersetin-3-rutinozit, kuersetin-3-glikozit), flavan-3-ol ((+)-kateşin, (-)-epikateşin) ve proantosiyanidin (prosiyanidin B1) içeriğine bağlı güçlü antioksidan yapısı ile kardiyovasküler hastalıklara, göğüs ve kolon kanserlerine karşı koruyucu ve tedavi edici özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda maddesi olarak mevsiminde tüketilmesi gereken bir meyvedir.

KAYNAKLAR

ANONYMOUS, 2018. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=92&locale=tr

BYRNE, D.H., NORATTO, G.D., CISNEROS-ZEVALLOS, L. and VIZZOTTO, M., 2009. Health benefits of peach, nectarine and plums. Acta Hort. 841: 267-274.

CHANG, S.K., ALASALVAR, C. and SHAHIDI, F., 2016. Review of dried fruits: Phytochemicals, antioxidant efficacies, and health benefits Journal of Functional Foods. 21: 113-132.

CIRILLI, M., BASSI, D. and CIACCIULLI, A., 2016. Sugars in peach fruit: a breeding perspective. Horticulture Research. 3(15067): 1-12.

DE PASCUAL-TERESA, S., MORENO, D.A. and GARCIA-VIGUERA, C., 2010. Flavanols and anthocyanins in cardiovascular health: a review of current evidence. Int. J. Mol. Sci., 11: 1679-1703.

FAO, 2018. Statistics Division of Food and Agriculture Organization of the United Nations). Available from: http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC

FRASER, P.D. and BRAMLEY, P.M., 2004. Review: The biosynthesis and nutritional uses of carotenoids. Progress in Lipid Research. 43: 228-265.

GIUFFRIDA, D., TORRE, G., DUGO, P. and DUGO, G., 2013. Determination of the carotenoid profile in peach fruits, juice and jam. Fruits. 68(1): 39-44.

GUNNESS, P. and GIDLEY, M.J., 2010. Mechanisms underlying the cholesterol-lowering properties of soluble dietary fibre polysaccharides. Food Funct., 1: 149-155.

IORDANESCU, O.A., ALEXA, E., RADULOV, I., COSTEA, A., DOBREI, A. and DOBREI, A., 2015. Minerals and Amino Acids in Peach (Prunus persica L.) Cultivars and Hybrids Belonging to World Germoplasm Collection in the Conditions of West Romania. Agriculture and Agricultural Science Procedia. 6: 145-150.

KANT, R., SHUKLA, R.K. and SHUKLA, A., 2018. A Review on Peach (Prunus persica): An Asset of Medicinal Phytochemicals. International Journal for Research in Applied Science & Engineering Technology. 6(1): 2186-2200.

KHAN, N., SYED, D.N., AHMAD, N. and MUKHTAR. H., 2013. Fisetin: A Dietary Antioxidant for Health Promotion. antioxidants & redox signaling 19(2): 151-162.

LEA, M.A., IBEH, C., DESBORDES, C., VIZZOTTO, M., CISNEROS-ZEVALLOS, L., BYRNE, D.H., OKIE, W.R. and MOYER, M.P., 2008. Inhibition of Growth and Induction of Differentiation of Colon Cancer Cells by Peach and Plum Phenolic Compounds. Anticancer Research. 28: 2067-2076.

MACI, S. and SANTOS, R., 2015. The beneficial role of lutein and zeaxanthin in cataracts. Nutrafoods. 14:63-69.

NORATTO, G., PORTER, W., BYRNE, D. and CISNEROS-ZEVALLOS, L., 2009. Identifying peach and plum polyphenols with chemopreven­tive potential against estrogen-independent breast cancer cells. J. Agric. Food Chem., 57(12): 5219-5226.

SAIDANI, F., GIMENEZ, R., AUBERT, C., CHALOT, G., BETRAN, J.A. and GOGORCENA, Y., 2017. Phenolic, sugar and acid profiles and the antioxidant composition in the peel and pulp of peach fruits Journal of Food Composition and Analysis. 62: 126-133.

STOJANOVIC, B.T., MITIC, S.S., STOJANOVIC, G.S., MITIC, M.N., KOSTIC, D.A., PAUNOVIC, D.D. and ARSIC, B.B., 2016. Phenolic Profile and Antioxidant Activity of Pulp and Peel from Peach and Nectarine Fruits. Not. Bot. Horti. Agrobo., 44(1): 175-182.

THAKUR, B.R., SINGH, R.K., HANDA, A.K. and RAO, M.A., 1997. Chemistry and Uses of Pectin - A Review. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 37(1): 47-53.

TOMAS-BARBERAN, F.A., GIL, M.I., CREMIN, P., WATERHOUSE, A.L., HESS-PIERCE, B. and KADER, A.A., 2001. HPLC-DAD-ESIMS Analysis of Phenolic Compounds in Nectarines, Peaches, and Plums J. Agric. Food Chem., 49(10): 4748-4760.

USDA, 2018a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/09236?fgcd=&manu=&format=&count=&max=25&offset=&sort=default&order=asc&qlookup=peaches+raw&ds=SR&qt=&qp=&qa=&qn=&q=&ing=

USDA, 2018b. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal.de/download/ORAC_R2.pdf

WHO, 2012. World Health Organization. Guideline: Potassium intake for adults and children. Geneva, http://www.who.int/nutrition/publications/guidelines/potassium_intake_printversion.pdf

ZHAO, X., ZHANG, W., YIN, X., SU, M., SUN, C., LI, X. and CHEN, K., 2015. Phenolic Composition and Antioxidant Properties of Different Peach [Prunus persica (L.) Batsch] Cultivars in China. Int. J. Mol. Sci., 16: 5762-5778.

Temmuz 2018 sayısının 86.sayfasında yayımlanmıştır.